The Shofar Schools

The Diasporic Schools — Online

De shofar is een instrument gemaakt uit een ramshoorn dat op verschillende momenten in de joodse kalender wordt bespeeld. Dit iconische element in het jodendom en zijn diasporagemeenschappen is ontstaan vanuit de behoefte aan communicatie op afstand. Het werd gebruikt als communicatiemiddel tussen verafgelegen bergdorpen, zodat ze elkaar konden waarschuwen voor het schouwspel van de nieuwe maan of het begin van een volgende maand. Z’n luide klank is ook diep verbonden met de geschiedenis van de diaspora en het feit dat joodse burgers eeuwenlang hun leven riskeerden om naar de roep van shofar te luisteren. De persoon die in staat is om op de shofar te blazen, wordt beschouwd als één van de meest eervolle personen in de gemeenschap. Zowel vroeger als nu is het leren bespelen van dit instrument echter een normatieve aangelegenheid en ook al is het voor vrouwen niet expliciet verboden, het blijft een privilege dat voor mannen is weggelegd. In haar werk onderzoekt Yael Bartana de beeldtaal van identiteit. Ze graaft in de complexiteit van de joodse diaspora en adresseert politieke en feministische kwesties doorheen rituelen. Met The Shofar School creëert Bartana een onlineplatform om mensen in de joodse diaspora met elkaar te verbinden en om, los van hun gender, samen de shofar te leren spelen. Dit leerproces legt de basis voor het uitwisselen van verhalen en om te herdefiniëren wat vandaag een gedeelde identiteit kan zijn en tot waar die reikt. Het project reapproprieert het idee van empowerment dat traditioneel verbonden was met het spelen van de shofar: een maand lang zal een groep mensen in verschillende delen van de wereld simultaan op de hoorn blazen, als een gemeenschappelijke oproep om nieuwe vormen van identiteit te verbeelden. Parallel met The Shofar School doet Bartana een performance in Baden-Baden, waarbij een vrouw vanuit een helikopter boven de stad de shofar zal spelen.

Tijdens de maand oktober brengt de kunstenares Yael Bartana elke maandag een groep van 12 deelnemers, die gevestigd zijn in verschillende steden verspreid over de wereld, samen in The Shofar School. Door het leren van de shofar worden de deelnemers uitgenodigd om collectief na te denken over hoe een rituele praktijk kan worden omgezet in een politieke daad. Op 01.11 om 16:00 zal Yael Bartana de resultaten van The Shofar School presenteren in de context van het Publiek programma.

Twee minuten voor middernacht. Over het werk van Yael Bartana.

Door Joanna Warsza

“Joden! Landgenoten! Mensen! (…) Keer terug naar Polen, naar jullie thuisland” een oproep in het verlaten communistische Stadium in Warsaw verbeeldt in de film Mary Koszmary (Nachtmerries) van Yael Bartana uit 2007, een hopeloze roep om een heruitvinding van een verloren gegane Oost-Europees culturele heterogeniteit. Deze oproep van een linkse activist naar de lege tribunes (die vandaag waarschijnlijk meer dan ooit actueel klinkt) is zowel een uitdrukking van wanhoop over de terreur van homogeniteit en de fantoompijn van een verloren gegane cultuur als een dringende behoefte aan anders zijn. De speech gericht aan de joodse landgenoten in een griezelig, met struiken overgroeid stadium in Warsaw kwam in feite enkel de Vietnamese, Oekraïense en Wit Russische verkopers ter ore, die handeldrijven op de hoogste verdieping van de sportarena. Zij zijn degene die “terugkeerden” naar Polen, de moderne onzichtbaren, de bouwkrachten van de nieuwe economie op de ruïnes van het communisme, de groep inwoners die nu inderdaad miljoenen mensen telt. Bartana koos deze gelaagde en beladen plek als de setting van de eerste film van haar trilogie And the Europe will be Stunned (2011), wellicht ook door de fundamenten van het stadium – het werd gebouwd in 1954-55 van het puin van een door de oorlog verwoest Warschau en daarbij ook van de restanten van het Joodse Ghetto. 

Deze cinematografische trilogie heeft ook geleid tot de inhuldiging van de Joodse Renaissance Beweging in Polen, en zoals zo vaak het geval is met het werk van Bartana, een heen en weer gaan tussen de artistieke representatie en de politieke realiteit in de vorm van een vergadering die plaatsvindt op het podium. De kunstenares riep het eerste congres van de JRMiP samen in mei 2012 in HAU Berlin in het kader van de 7e Berlin Biënnale. Het was een proeftuin om het ondenkbare te bedenken: een beweging te organiseren van 3 miljoen Joden die terugkeren naar Polen met de hulp van Duitsland, Palestina en de internationale gemeenschap. Zeer riskant, fragiel en onwaarschijnlijk, en toch zaten we er te debatteren over onderlinge afhankelijkheden en de complexiteiten van het geheugen en het huidige spanningsveld tussen Midden-Europa en het Midden-Oosten. 

Een opwarming was een wilde repetitie, een oefening voor de toekomst, of wat de theoreticus Olivier Marchart een pre-enactment zou noemen. Een pre-enactment is een vorm van kunst-repetitie voor het onbekende, het is een “pre-formance van een toekomstige politieke gebeurtenis.” Een pre-enactment is ook een tijdelijke inversie van een re-enactment. Doordat het, volgens Marchart, onmogelijk is om op een directe manier het politieke vorm te geven aangezien het ons veeleer vormgeeft, kunnen we bepaalde politieke voorwaarden testen en anticiperen. Marchart merkt op dat happenings eerst plaatsvonden in het kunstenveld en pas later in een politieke context, zoals het protest vocabularium van’68 of strijdpunten voor de Occupy bewegingen als een vorm van voorbode van de angsten voor de toekomst. 

Bartana was ook altijd geïnteresseerd in de belichaming van de politiek van herinnering en relaties tussen een performance en een ritueel, de eerste gebeurt meestal slechts één keer, de tweede wordt verschillende keren herhaald en volgt in de meeste gevallen een bepaald script. Ze heeft de neiging om deze culturele ceremonies te verschuiven, om te keren of te hercontextualiseren, net zoals in de komende The Shofar School, waar een gemeenschap digitaal samenkomt om een nieuw gebruik van het traditionele hoorninstrument te oefenen, dat tot hiertoe voorbehouden was aan mannen volgens de Joodse kalender. Bartana werd in 2013 geïnspireerd door de Israëlische herdenkingsdag Yom HaShoah dat de slachtoffers en de verzetsstrijders van de Holocaust herdenkt met twee minuten stilte. Zij stelde voor om deze ceremonie te vieren in de Duitse stad Keulen, als een deel van de Impulse Theater Biënnale. Als een symbolische onderbreking van het alledaagse leven was Two Minutes of Standstill (2013) een mix van een sociaal sculptuur, een politieke interventie en een collectieve performance. Haar voorstel was niet alleen om de doden te herdenken maar ook om te vragen hoe de nieuwkomers en vluchtelingen, of bijvoorbeeld gemengde koppels zichzelf in de verhaallijnen van de Duitse geschiedenis situeren evenals hun relaties tot het heden? Hoe kun je herdenken zonder te relativeren maar eveneens zonder uit te sluiten? Hoe kunnen mensen die Duitsland tot hun thuisland maakten, een plek vinden in deze herdenkingscultuur, de herinneringen en de verantwoordelijkheid? Het project werd uiteindelijk heel controversieel, een cocktail van emoties die van links naar rechts geschud werd en zoals vaak met haar werken, lokte het polariserende meningen uit. 

In de laatste jaren heeft Bartana verder gewerkt aan een ander lange-termijnsproject What if Women Ruled the World (2016-), in opdracht van Manchester International Festival, European Capital of Culture Aarhus 2017 en Volksbühne Berlijn met een omzwerving in Philadelphia en nu culminerend in  filmvorm. Een podium werd omgebouwd tot een vergaderzaal, waar een volledig uit vrouwen bestaande regering aan het debatteren was in een versie van de War Room uit Stanley Kubrick’s film Dr. Strangelove uit 1964. Uiteindelijk was het Bartana’s hoofddoel niet om louter het geslacht van de verantwoordelijken te veranderen en de geslachtsgebonden lezing van politiek om te draaien. Deze performance en discursieve setting, half geënsceneerd, half documentair beoogde de zeer hegemonische constructie van politieke structuren te bevragen, en ideeën over wat een feministisch, en niet enkel voor vrouwen voorbehouden, bestuur eruit kan zien. Waar pluraliteit, zorg, strategische zwakte en kwetsbaarheid de getrokken kaarten zouden zijn. Het gebruikte de theatersetting om de ‘kracht van geweldloosheid’ te oefenen, om het laatste boek van Judith Butler te citeren. 

What if Women Ruled the World was ook een grappige, krachtige maar terzelfdertijd duistere performance die een voor de hand liggend feit onthult, namelijk dat vrouwen nog steeds beschouwd worden als een gemarginaliseerde groep in de politieke sfeer, een tegen-publiek dat aan de zijlijn meekijkt naar een lang constructieproces van de Europese publieke sfeer waar velen van ons in geboren zijn of in gesocialiseerd zijn. Dit theaterstuk-met-installatie en documentaire, nu de film Two Minutes to Midnight (2020), is onverrassend genoeg zowel een politieke hallucinatie als een tegenvoorstel voor heroïsche en masculiene visies op politieke vertegenwoordiging. 

Op de dag waarop Chris Dercon in de lente van 2018 ontslag nam uit zijn directeurschap van de Volksbühne, zagen we één van de premières van What if Women Ruled the World op het hoofdpodium. Een cirkel van vrouwen in de think-thank-samenkomst leidde de mensheid weg van de afgrond, twee minuten voor middernacht. En plotseling, tijdens het applaus, voelde het alsof giftig patriarchaat een met uitstervend bedreigde soort is. Rituelen veranderen, identiteiten verschuiven, machtsstructuren verzwakken, en The Shofar School blaast hoog van de toren de hoorn. Kunst of realiteit, Yael?

Joanna Warsza, oktober 2020

Joanna Warsza is onafhankelijk curatrice en programma directrice van CuratorLab aan de Konstfack Universiteit. Ze was een geassocieerd curator van de 7e Berlin Biennale, waar het 1e Congres van de Joodse Rennaissance Movement in Polen plaatsvond.

Bio

Yael Bartana (1970) is een beeldend kunstenares, geboren in Israël. Haar films, installaties en foto’s verkennen de beeldtaal van identiteit doorheen de politieke verbeelding. Uitgaande van een nationaal bewustzijn en dito tradities focust ze zich in haar werk op ceremonies, publieke rituelen en sociale bijeenkomsten die de collectieve identiteit van de natiestaat herbevestigen. Bartana onderzoekt deze events door middel van ‘pre-enactments’ die onze realiteit becommentariëren door alternatieve leefwerelden en mogelijke toekomsten voor te stellen op het snijpunt van fictie en het echte leven, en door haar publiek te confronteren met hun persoonlijke en gedeelde verantwoordelijkheid. Bartana vertegenwoordigde Polen op de 54e International Art Exhibition in Venetië (2011) met de trilogie And Europe Will Be Stunned. Daarop volgden twee grote opdrachten die op verschillende plekken in de wereld werden gerealiseerd, waaronder Inferno (2013), True Finn (2014) en Tashlikh (cast off, 2017). De laatste jaren heeft Bartana haar artistieke praktijk uitgebreid en experimenteert ze ook met geluid, beeldhouwkunst en theater. Haar laatste werk is het doorlopende project What If Women Ruled the World (2016-), dat reallifeparticipanten laat interageren in fictieve settings. Daarmee wil Bartana een forum voor actie opzetten en tegelijkertijd  mogelijke alternatieven onderzoeken voor een wereld die gedomineerd wordt door mannen en een traditionele opvatting van macht. The Undertaker (2019) en Two Minutes to Midnight (2020) zijn beide uit dit onderzoek voortgekomen.

Credits

Presentatie: Kunstenfestivaldesarts

Een project door: Yael Bartana
Deelnemers: Annie Albagli, Harry Dukker, Thomas Lunderquist, Yarden Stern, Jeannine Dath, Gabriel Nahoum, Nikolay Karabinovych, Arthur Hirsch, David Bernstein, Solange Akierman, Katja Petrowskaja, Elisabeth Belisário
Shofar lerares: Miriam Camerini
Respondenten: Wanda Nanibush, Banjamin Seroussi

Een opdracht en een coproductie van het Kunstenfestivaldesarts in het kader van The Diasporic Schools
In samenwerking met: Casa do Povo