Harms I Donne-moi tes yeux, j'ouvrirai une fenêtre sur ma caboche / Harms II Crève ! Tu n’as pas d’âme

Théâtre Les Tanneurs

Harms I - Donne-moi tes yeux, j'ouvrirai une fenêtre sur ma caboche (Nouvelles du Je)
15/05 > 19:30
17.21.23/05 > 20:30

Harms II - Crève ! Tu n’as pas d’âme (Nouvelles du Je et du Monde)
16.18.24/05 > 20:30
22/05 > 19:30

Harms I + Harms II
19. 25 /05> 18: 00

Possibility to have dinner between the 2 performances
French - Subtitles: NL - 80’ (19.25/05: 160’ with intermission)

Kalouguine sliep vier dagen en vier nachten aan een stuk en ontwaakte de vijfde dag, zo mager dat men zijn laarzen met een touwtje aan zijn benen moest vastmaken opdat hij ze niet zou verliezen. Daniil Charms herdoopte zijn pseudoniem halverwege zijn korte leven in Harms, overtuigd dat zijn ‘betoveringen’ in ‘kwaad’ veranderd waren. In de bakkerij waar Kalouguine altijd zijn tarwebrood kocht, herkende men hem niet en gaf men hem een half roggebrood. Na Donne-moi tes yeux, j’ouvrirai une fenêtre sur ma caboche, een voorstelling uit 1996 gebaseerd op de geschriften van Harms, brengt de Brusselse regisseur Xavier Lukomski Crève! Tu n’as pas d’âme, geïnspireerd op dezelfde auteur. Een voorstelling die zich – naar het voorbeeld van Harms – aankondigt als gewelddadig, om te huilen van het lachen, en zo diep dat je er van duizelt.

Auteur: Daniil Harms

Vertaler: Jean-Philippe Jaccard

Regie: Xavier Lukomski

Regie-assistente: Isabelle Rey, Elise Van der Goten

Toneelbeeld: Fabienne Damiean

Kostuums: Françoise Colpé

Licht: Xavier Lauwers

Make-up: Françoise Joset

Uitvoerend producent: Anne Lemaire (Théâtre Les Tanneurs)

Coproductie: Le Théâtre des 2 Eaux (Brussel/Bruxelles), Le Théâtre Les Tanneurs (Brussel/Bruxelles), Le Théâtre d’Angoulême Scène Nationale, KunstenFESTIVALdesArts

Presentatie: Théâtre Les Tanneurs, KunstenFESTIVALdesArts

Xavier Lukomski is artiest in residentie bij Théâtre Les Tanneurs, en verbonden aan Théâtre d’Angoulême Scène Nationale

Harms I

Acteurs: Lula Bery, Pierre Dherte, Patrick Goossens, Estelle Lannoy, Lieve Phlippo, Jean-Michel Vovk

Rekwisieten: Isabelle Marcelin

Met de steun van: la Communauté française Wallonie-Bruxelles

Harms II

Acteurs: Estelle Lannoy, Lieve Phlippo, Patrick Goossens, Pierre Dherte, Jean-Michel Vovk, Cedric Le Goulven

Rekwisieten: Christine Flasschoen

Realisatie pop en andere speciale effecten: Eric Dewulf – caramba décor

Leiding zang: Annette Sachs

Met de steun van: la Communauté française Wallonie-Bruxelles, le Centre des Arts Scéniques

Back to top

Dames, Heren, Toeschouwers,

Het verhaal dat ik u ga vertellen neemt ons mee naar de vorige eeuw, het einde van het jaar 1995 om precies te zijn. Het is een verhaal over toeval, wat eigenlijk niet bestaat. Ik zal het in mijn verhaal alleen over mezelf hebben – ik hoop dat u me dat vergeeft. In dit geval kan ik niet anders.

Een klein mannetje zei:
– Ik zou om het even wat doen om een beetje groter te zijn.
Nauwelijks had hij die woorden uitgesproken of hij zag een fee voor hem opduiken.
– Wat wil je? vroeg de fee.
Maar het kleine mannetje bleef als aan de grond genageld staan, zonder een woord te zeggen.
– Wel! zei de fee.

Maar het kleine mannetje bleef staan zonder iets te zeggen. En de fee verdween. Toen begon het kleine mannetje te huilen en op zijn nagels te bijten. Eerst beet hij alle nagels van zijn handen eraf, daarna die van zijn voeten.

In 1995 dus leerde ik het werk van de Russische schrijver Daniil Harms kennen, geboren in 1905, gestorven in 1942. Een zekere Ioulia, een Russische critica en dramaturge, was bij mij komen aanwaaien na een lange en ingewikkelde samenloop van omstandigheden. Ik liet haar een paar videobeelden van mijn voorstellingen zien. Zij leidde er met veel aplomb uit af dat ik “dringend een zekere Harms moest lezen. In zijn werk zou ik ongetwijfeld heel wat overeenkomsten terugvinden met de esthetische vragen die mij bezighielden…”. Per toeval – wat niet bestaat –, waren de geschriften van Harms, die nochtans dateerden uit de jaren ’30, net uitgegeven in het Frans (1993).

Vraag:

Waarom stel je twee voorstellingen van Harms voor: een oude uit 1996 en een nieuwe uit 2002?

Antwoord:

Iedereen stelt me die vraag en ik heb er niet echt een antwoord op. Laat ons zeggen dat het me zo vanzelfsprekend lijkt dat ik er niet in slaag er woorden op te plakken. Crève ! Tu n’as pas d’âme is gewoon helemaal het vervolg opDonne-moi tes yeux, j’ouvrirai une fenêtre sur ma caboche.

Alvorens Harms te zijn, wat in het Engels ‘slecht, kwaad, ongeluk’ betekent, of Charms, wat ‘betovering’ betekent, was Daniil gewoon Ivanovitch Ioevatsjov. Hij vond zichzelf een “dichter en dramaturg waarvan de aandacht zich niet concentreert op statische figuren, maar op de botsing van een reeks voorwerpen en hun onderlinge verhoudingen.” En omdat hij het ongeluk had onder Stalin het recht te eisen op een individueel bestaan, op subjectiviteit, op vrijheid dus, stierf Daniil Ivanovitch Iouvatchov op 36-jarige leeftijd van honger en kou. Ik ben er niet zeker van, maar ik leidde het af toen we aan het repeteren waren: hij is overleden tijdens de bezetting van Leningrad in 1942, op het moment dat men ermee ophield om zieken, gehandicapten en gevangen te voorzien van verwarming en voedsel. En bijgevolg ook alle ‘zotten’ als hij: politiek gevangene opgesloten in een psychiatrisch hospitaal. Een komisch schrijver, zo levendig, maar zo dood als een pier…

Kalouguine sliep vier dagen en vier nachten aan een stuk en ontwaakte de vijfde dag, zo mager dat men zijn laarzen met een touwtje aan zijn benen moest vastmaken opdat hij ze niet zou verliezen. In de bakkerij waar Kalouguine altijd zijn tarwebrood kocht, herkende men hem niet en gaf men hem een half roggebrood. De sanitaire commissie die Kalouguine zag tijdens haar bezoek aan de appartementen, verklaarde hem antisanitair en onbruikbaar, en ze droeg het comité van huurders op hem weg te gooien met het afval. Men plooide Kalouguine in twee en gooide hem weg als een stuk afval.

Ik heb het boek gekocht, ik was in Parijs op dat moment. Ik heb het onmiddellijk gelezen, in de metro. Het was warm en de wereld rondom mij leek als verdampt…

Makarov: Dat boek gaat over onze verlangens, en hoe ze te bevredigen. Lees het en je zal begrijpen hoe vergeefs onze verlangens zijn. Je zal ook begrijpen hoe gemakkelijk het is om het verlangen van een ander te bevredigen en hoe moeilijk het is je eigen verlangen te bevredigen.

Petersen: Je praat wel heel plechtig. Alleen Indiaanse stamhoofden praten zo…
Vandaag wil ik liever niet weten of het oordeel van die verdomde Ioulia bijtende satire was of een heuse kritische analyse. Ik weet alleen dat deze toevallige ontdekking voor mij als een hemel was waaruit het onweer zich terugtrekt, als een openbaring…

Vraag:

Als de nieuwe voorstelling los van de oude uit ’96 zou gespeeld worden, denkt u dat het publiek ze dan niet zou begrijpen?

Antwoord:

Wat ik je kan vertellen is het volgende: de scenografie, het spel, de belichting, de kostuums, alles schreeuwde om het creëren van een aparte wereld: een concrete, alledaagse, levende wereld. In mijn verbeelding, en ik denk ook in die van de acteurs, leefde die wereld écht. Hij is dus niet verdwenen toen de voorstellingen afgelopen waren. Om dat te begrijpen, moet je het verleden en het heden samenbrengen! En dan is er ook het plezier…
De stukjes van Harms zijn zo grappig dat je ervan gaat huilen, zo gewelddadig dat je er schrik van krijgt; ze gaan zo diep dat je er duizelig van wordt. Die stijl zocht ik al lang, al van bij het begin. In 1996 hebben we een lange workshop gedaan rond het volledige vertaalde werk van Harms in het Frans. Eén vraag stond centraal – het was misschien een beetje een naïeve vraag, maar we konden er niet rond: is dit wel theater? We hebben ons door tientallen en tientallen teksten geworsteld en zo alles door elkaar geschud, vermaald en overhoop gehaald. Het waren korte, snedige teksten. Ik kon ze met niets vergelijken en toch kwamen ze me bekend voor.

In het begin schrijft Harms gedichten die sterk beïnvloed zijn door de formalisten. Daarnaschrijft hij – tussen zijn opeenvolgende opsluitingen door – een onafgewerkt toneelstuk, een novelle en een pak korte verhalende teksten met veel dialogen. De futuristen plaatsten de music-hall boven alle andere podiumkunsten: een opeenvolging van momenten zonder onderling verband, die via de botsing van de fragmenten een pak energie losmaakte…Die futuristische voorliefde zit volop in de geschriften van Harms. Zonder illusies, maar op een zeer vinnige manier, geeft hij vorm aan een proza dat tegelijk doet denken aan een zweepslag als aan de burleske ironie van een ter dood veroordeelde die opgehangen wordt aan een elastiek.

S.W. in het tijdschrift Art & Culture, oktober 1996

Op het einde van datzelfde jaar 1996, hebben we van die workshop een voorstelling gemaakt:Donne-moi tes yeux, j'ouvrirai une fenêtre sur ma caboche. De titel van de voorstelling kwam uit de grafrede die Daniil Harms geschreven had bij het overlijden van Kasimir Malevitch. Het zijn die woorden die ik hem bij zijn begrafenis had willen zeggen, als ik erbij geweest was…

De kassierster:… Men installeerde de dode vrouw aan de kassa en plaatste een sigaret tussen haar tanden, zodat ze er zou uitzien als een levende. Het lijk zit aan de kassa, alsof ze nog leeft, behalve dat haar gezicht er nogal groen uitziet en dat ze één oog open heeft en het andere dicht. Dat geeft niet, zegt de gerant, het zal wel gaan zo.

Zes jaar en een paar voorstellingen later, met het boek geplooid, vol gekriebeld, verfrommeld, omgedraaid in alle richtingen, maakt Daniil Harms deel uit van mijn persoonlijk verhaal. Zes jaar en een paar voorstellingen later moest ik er eenvoudigweg naar terug, moest ik een nieuwe afspraak nemen, een andere voorstelling maken. De eerste hernemen en het verleden voortzetten, zodat men ze beter zou begrijpen.

Vraag:

… Hoe kunnen we in de objecten rondom ons kruipen? Moeten we kijken hoeveel langer die kast is, hoeveel breder en hoeveel hoger dan ons?

Antwoord:

Het is absurd te denken dat Harms een absurd dichter is. Hij heeft niets anders gedaan dan de wereld te bekijken en te beschrijven. Een wereld die de kluts is kwijtgeraakt en die hem kapot maakt, een zotte en ongelooflijk gewelddadige wereld. De wereld zoals hij is.

Xavier Lukomski, november 2001

Post Scriptum

Vraag:

Zonder omwegen nu, waarom twee voorstellingen?

Antwoord:

Omdat we in de eerste voorstelling de soep lieten pruttelen, en we ze nu in de tweede zullen opeten…

De fragmenten komen uit de Ecrits (Geschriften) van Daniil Harms, Christian Bourgois, 1993: Fabel (p. 188), De droom (p. 126), Makarov en Petersen n° 3 (p. 136), De kassierster (p. 205), De Sabel (p. 369)

Back to top