Archivo Expandido

Les Brigittines

5, 8, 9, 10/05 – 20:30
6/05 – 18:00
ES > NL / FR
55 min

Militaire parades, intieme familiefeestjes, verlaten nachtelijke straten… het is allemaal te zien in Archivo Expandido. Naar eigen zeggen, verkreeg Magdalena Arau dit beeldarchief van Tato Rocca, voorzitter van de Cine 8mm Club in La Plata. Maar wie maakte deze opnames? En waarom? Het enige wat we zeker weten, is dat ze dateren uit de seventies, een periode waarin Argentinië onder een dictatuur leefde: het bewind verbood opnames in publieke ruimtes en de cinematografie trok ondergronds. Magdalena Arau hermonteert de verzamelde fragmenten en toont ze naast, op en over elkaar, op zoek naar een betekenis die verloren is gegaan. Deze beklijvende audiovisuele ervaring haalt beelden en schimmen van het verleden boven die wachten op een nieuwe interpretatie, een hedendaagse geschiedschrijving. Helder, suggestief en raadselachtig tegelijk maken de beelden een ding duidelijk: de tijd ontglipt ons. Vermomd als tastbare, materiële sporen, rest ons enkel de krakende pellicule en het zuchten van vermoeide projectoren…

Tekst & regie
Magdalena Arau

Geluid
Manque La Banca, Magdalena Arau

Assistentie
Guido Ronconi

Super 8 projectors
Leandro Listorti

Slides projector
Luisina Anderson

Overhead projector
Magdalena Arau

Geluidstechnici
Manque La Banca, Guido Ronconi

Vormgeving tussentitels
Leopoldo Dameno

Met dank aan
María Cristina Ruggieri, Diego Trerotola, Alberto Antonini, Laureano Arau, Daniel Viccino, Gastón Zalba, Agustín Masaedo, Juan José Becerra, Lisandro Arau, Franco Palazzo, Rosa Teichmann, Marcelino López, Hernán Khourian, Guillermo Barros Schelotto, Ernesto Lond, Paulo Pécora, Ernesto Baca, Claudio Caldini, Luis Migliavacca, Alejandro Jandri Magneres, Lionel Braverman, Carolina Arauz, Paula Félix Didier

Presentatie
Kunstenfestivaldesarts, Les Brigittines

Met de steun van
Ambassade van Argentinië

Back to top

Het verspreide archief (Archivo Expandido) of de strijd van de tijd

Alles begon als een erg persoonlijk archeologisch of semiotisch onderzoek. Tussen onrechtstreeks geërfde filmrolletjes een blik identificeren die werd verondersteld verloren te zijn geraakt, tussen de beelden naar de volhardendheid van een filmmaker wiens gedeeltelijk onuitgegeven werk jaren in de archieven lag, dat was aangetast door de tijd en nog net niet was teloor gegaan. Er was quasi niets geweten over wat er op de rolletjes stond, die zelfs geen opschrift hadden. Het speurwerk hield het vermoeden in dat er iets ging worden ontdekt, dat er een verrassing ging volgen, maar vooral, dat er een mysterie of geheim ging worden onthuld dat goed in een doos zat verstopt. Had deze blik sporen nagelaten die de moeite waard waren om terug te vinden? Het was Magdalena Arau die dit legaat in handen kreeg, een doos met honderden filmbandjes met ook opnames van Enrique Tato Rocca, voorzitter van de Club Peña Foto Cine 8mm in La Plata, de hoofdstad van de provincie Buenos Aires. Het werk van Rocca ademde prestige uit, waardoor de verwachting rees. La Peña was actief tussen de jaren 70 en 80. De Club herbergde een legioen amateurfilmmakers die van start gingen op het toppunt van het Super 8-formaat, dat ruim voor de hegemonie van de video als goedkoop en ‘huiselijk’ opnamemateriaal werd gebruikt. Tijdens het voorzitterschap van Rocca was La Peña een toevluchtsoord voor studenten van de faculteit film in La Plata, die de dictatuur had gesloten. Eens geopend liet het archief heel wat verschillende facetten zien. Hierdoor rezen vragen waarop geen makkelijk antwoord kon worden gegeven, omdat de beelden van elk rolletje er zeer rauw uitzagen en de meeste geen inhoudsopgave, titelrollen of tussentitels hadden, waardoor zowat elke identificatie een huzarenstukje werd. Hoewel het leek alsof bepaalde beelden waren geschoten met generische doeleinden (de gefilmde chirurgische ingrepen in operatiezalen hoorden bij films met wetenschappelijke doeleinden, terwijl de sociale evenementen bij institutioneel materiaal hoorden), is het zeker dat er geen duidelijkheid bestond over de reële doelstellingen van elke opname. Zelfs het auteurschap dat men hoopte te zien, de voetafdruk van de filmmaker, werd in twijfel getrokken, omdat misschien zelfs niet alle films door Rocca werden gemaakt en tot het archief van La Peña behoorden. Rocca bleef een spook. Daarom waren we zo ontgoocheld over de eerste doelstelling van het onderzoek. Maar er rees ook een belofte: dat er een ander, onverwacht universum viel te ontdekken.

Magdalena Arau was zo verstandig om deze vondst niet in een structuur of een pasvorm te gieten om er de inhoud of de vorm van het materiaal in op te sluiten. Daarom werd nog meer materiaal toegevoegd dat ook bij het legaat hoorde, zoals dia’s en audio-opnames op geluidstapes, en visuele en geluidsopnames die evenveel vragen opriepen als er filmrolletjes waren. Omdat het onmogelijk was een centrum te vinden waar alle materiaal werd behandeld, kunnen we zeggen dat het initiële opzet van het Archivo Expandido het terugvinden was van de onderzoekservaring en deze te vermenigvuldigen. Op zijn vlucht naar de mysterieuze en de verbazingwekkende kant van de vondst leek het project te bevestigen dat de kracht van het beeld en het geluid kon worden hervonden vanuit zo een diversiteit, dat de initiële vragen bij de gevonden opnames gingen variëren bij elke blik die hierop werd geworpen. In plaats van alles in één verhaal te omsluiten, creëerde Magdalena Arau een praxis, een mechanisme om de materialen te doen herleven. Ver van een structuur die ons een aangestuurde interpretatie oplegt, ging het meer over het installeren van een verscheidenheid die geïnspireerd was op dezelfde rauwheid die was gevonden, in een nevenschikking en een syntaxis die niet gewoon afwisselend moest zijn, maar die garandeerde dat het heimelijke en het onaanraakbare aspect als een ondervragende kracht zou optreden. Hoe konden we de densiteit herstellen die elk materiaal losmaakt? De oplossing: een open serialiteit creëren, een idee van een fragmentering creëren waar de materialen onderling in een spel met elkaar in dialoog treden, samenzweren, samenvallen, ironiseren, uit de toon vallen, overbodig zijn, contrasteren... Elke fractie van de vondst wordt niet verbonden aan een unieke keten, als slachtoffer van een reeks die haar onderdrukt, maar opent een continu perspectief dat de mogelijkheid katalyseert tot een uniek parcours. In andere woorden, in plaats van een versteende lineariteit te creëren (op vlak van betekenis, perceptie of verhaal), vertakt het Archivo Expandido zich steeds verder om te verdwijnen in de dilemma’s waar de superpositie van het bewegende of stilstaande beeld, van woorden of geluiden, texturen zijn die uiteenvallen en die een mogelijkheid creëren tot spektakel, dat de huidige mechanische manier waarop wij relaties aanknopen met de proliferatie van beeld en geluid wijzigt en uitbreidt.

Daarom kon het bioscoopscherm geen echt kader zijn, en werd dit omgevormd in een spelbord met verschillende vakjes waar de materialen tot leven komen. Het onderzoek van het materiaal gebeurt live, met verschillende ogen en oren die in blokken worden opgesteld, als fases van het geheim dat het archief omsluit. Naast een vaag autobiografisch essay die de tekst van Magdalena Arau voorstelt, zijn er enkele algemene ideeën die afwisselend opduiken, samen met de knipperende beweging die de Super 8 soms vertoont. Het eerste idee dat uit het materiaal blijkt, is de eloquentie waarmee een tijdperk zich uitdrukt door kleinere betogen, films, dia’s en onschuldige geluiden die werden toegestaan in een tijdperk waarin de voorstellingen werden gecontroleerd, zoals dit het geval was tijdens de Argentijnse burgerlijke en militaire dictatuur van 1976-1983. In die periode werd het merendeel van het materiaal gemaakt. Een deel van de controle over de cultuur maakte het op dat moment onmogelijk dat de film beelden en verhalen vertelde die de realiteit weerspiegelden van de uitroeiing die door het staatsterrorisme werd toegepast, zij het zelfs maar door middel van allegorieën. De televisiekanalen werden gecontroleerd en de censuur in de film had oog voor elke afwijking. Daarom zien we bijna geen stadse beelden, geen eenvoudige beelden over de dagelijkse gewoonten in de Argentijnse steden uit deze periode waarin het land toen verkeerde. Een deel van de verdienste van Magdalena Arau’s materiaal zit in de unieke getuigenissen over bepaalde omstandigheden die tot voor kort onuitgegeven waren in de film van toen. Daarom verkennen de instantbeelden van het Magdalena Arau-archief het einde van de jaren 70 en het begin van de jaren 80 als een conflictzone die tot uiting komt in de institutionele betogen: het bloedvergieten, de geheime samenkomsten van erotische aard waar vrouwen werden misbruikt, de militaire defilés, de reizen om de kerken in het verlaten Argentijnse binnenland te zien… bundelen zich op hetzelfde niveau om te onthullen hoe een deel van dit denkbeeldig idee functioneerde – een idee dat vandaag elk deel van de filmfragmenten kan bedreigen met een scharlaken bloedvergieten. Zoals men bovendien in vele dia’s ziet, heeft de vooruitgang van een bepaalde vorm van het kapitalisme met de aankomst van de multinationale bedrijven en merken in Argentinië veel weg van de basisideologie van de burger- en militaire dictatuur, die vooral in La Plata lelijk huis hield. Zonder de bedoeling te vervallen in een al te makkelijke sociologie, noch in het te evidente pamflet, maar wel met de oerkreet als voetspoor van een tijdperk dat elk fragment aantast en aanvreet, is de mozaïek die door het Archivo Expandido wordt gecreëerd een constructie die banden legt maar ze niet oplegt zoals een gedwongen traject. Integendeel, Magdalena Arau stelt voor om te luisteren naar het ongerepte lawaai van de tijd, datgene dat het samenspel van visuele en geluidsaspecten initieel niet kan waarnemen, of datgene dat niet wordt waargenomen buiten een vrijdenkende relationele logica of een open syntaxis zoals deze die het Archivo Expandido creëert.

De waarde van dit werk ligt echter niet alleen in wat het kan zeggen over het verleden, maar ook in wat het zegt over het heden van de audiovisuele kunsten. Hoewel de digitale cultuur positieve democratische waarden heeft voortgebracht dankzij de communicatienetwerken, bracht het ook een soort hegemonie met zich mee waartegen het Archivo Expandido zich verzet, een verzet dat dezelfde verscheidenheid heeft dan het formele, esthetische en conceptuele netwerk dat ermee verbonden is. Terwijl de digitale cultuur alles opslorpt, en dit met een numerieke, harde, anonieme en onpersoonlijke logica verspreidt, en gezien de voorzieningen voor beeld- en geluidsspektakels steeds individueler worden of massamiddelen worden, bijna zonder tussenweg, vindt het project van Magdalena Arau een collectieve verbinding terug op menselijke schaal.

Men stelt niet alleen voor om geen enkele van de initieel gevonden materialen te digitaliseren, ze worden ook vertoond zonder enige vorm van opknapwerk. Het gaat echter niet om een retrovoorstelling, omdat de ‘huiselijke’ omstandigheden ontbreken waarmee de Super 8 traditioneel werd vertoond, waarbij de ervaring een andere omvang krijgt en de oude, beperkte plaats die het formaat vertoonde wordt vermenigvuldigd. Bovendien garandeert de aanwezigheid van elk ploeglid dat de performance van Magdalena Arau vervoegt (Luisina Andersón, Manque La Banca, Leandro Listorti en Guido Ronconi), die live de toestellen bedienen (Super 8-projectors en projectors voor dia’s, recorders met open bandjes, retroprojectors) dat het gehele proces het terugvinden is van de ruimte van de zaal als gemeenschappelijke ruimte, en dit als meervoudige creatie, met de hedendaagse vlucht van de bezoeker aan de bioscoopzalen als ruimte voor een collectieve samenkomst in het achterhoofd. Maar er zit ook een achterplan in de kiem van het project, dat ook een kritiek is, alsof men de voorstelling van het Archief manipuleert, waardoor het proces meer vaste vorm krijgt, waarbij een reeks oude machines en een groep mensen meedoen aan de strijd om de zin, de herinnering, om de perceptie van de wereld. Eén van de resultaten van deze strijd is een plenaire gemeenschap die de potentiële gebeurtenissen van het lot of het mysterie van het toekomstige toeval omvat, want het archief verspreiden is een reeks opnames levend houden om te ervaren hoe het verleden en het heden worden verdraaid die het mysterie en het geheim van alle tijden op poten zetten, als de onthulling van een toekomstige vorm.

Door Diego Trerotola
(vertaald door Helena Vansynghel)

Back to top

Magdalena Arau (La Plata, Argentinië, 1981) volgde een opleiding Drama en Acteren. Ze studeerde af aan de UNLP Filmschool, waar ze tegenwoordig les geeft. Ze werkte mee aan theater- en filmprojecten als regie-assistente, scenarioschrijfster en actrice. De afgelopen jaren werkte ze als actrice in Finales (Kunstenfestivaldesarts, 2008; Spielart, 2009) en Insomnio (Theater der Welt, 2010). Ze schreef en regisseerde kortfilms waarbij ze zich concentreert op archiefmateriaal. Haar werk krijgt erkenning op verschillende festivals. Tegenwoordig werkt ze aan projecten die de theatrale ervaring betrekken in het cinematografische apparaat. Haar werk concentreert zich op de materialiteit van beeld, geluid en media als levende materie, en hun structuur in de context van de podiumervaring. In 2011 ging haar Archivo Expandido in première als deel van het BAFICI (Buenos Aires Festival Internacional de Cine Independiente).

Back to top