02 Ficções

Théâtre National

21, 22, 23, 24/05 – 20:15
PT > NL / FR
1h 50min

Kunnen we iemands leven herschrijven aan de hand van zijn of haar kunstwerken? Is het mogelijk om leven en creatie te scheiden, of zijn die slechts spiegels van eenzelfde realiteit? De jonge Braziliaanse theatermaker Leonardo Moreira – een frisse stem op het festival – is geboeid door de onscherpe grens tussen fictie en werkelijkheid. 02 Ficções is een dubbelzinnige voorstelling over leven en werk van een theaterregisseur én een heropvoering van diens onafgewerkte laatste stuk. Met geometrische precisie schetst Leonardo Moreira een mensenleven en maakt van fictie onomstotelijke realiteit. Herinneringen uit een ver verleden en gebeurtenissen uit het heden vloeien in elkaar over. In de waarneming van de toeschouwer nestelt zich constante twijfel. Zorgt de confrontatie van twee ficties voor een nieuwe werkelijkheid? 02 Ficções is een theaterstuk als denkbeeldig museum van een mensenleven. Een ontdekking.

Gecreëerd door
Cia. Hiato

Concept, tekst & regie
Leonardo Moreira

Met
Aline Filócomo, Fernanda Stefanski, Maria Amélia Farah, Thiago Amaral, Paula Picarelli

Producent & regieasssistent
Aura Cunha

Scenografie & belichting
Marisa Bentivegna

Muziek
Marcelo Pellegrini

Kostuums
João Pimenta

Assistentie backstage
Cezar Renzi & Luciana Paes

Productieassistentie
Yumi Ogino

Scenografie
Luisa Fecchio, Cezar Pinheiro Renzi

Foto & video
Otávio Dantas

Muziek
Luiz Amato (viool), Adriana Holtz (cello), Maurício Caruso (gitaar)

Geluidsontwerp
Fernando Fortes

Geluid
Dug Monteiro

Muziekproductie
Studio Surdina

Presentatie
Kunstenfestivaldesarts, Théâtre National de la Communauté française

Totstandkoming
SESC SP

Productie
Elephante Produções Artísticas

Coproductie
Kunstenfestivaldesarts

Back to top

02 Ficções

1.

“Zelfontmaskering werd onvermijdelijk op het moment dat ze de zwakte van een personage beschreef: de lezer moest wel speculeren dat ze zichzelf beschreef. Welke andere autoriteit kon ze hebben? Alleen wanneer een verhaal af was, alle lotsbestemmingen opgelost en de hele zaak aan beide uiteinden afgesloten leek, ten minste in dit ene opzicht, elk ander beëindigd verhaal in de wereld, kon ze zich immuun voelen en klaar om rollen in de marges te slaan, de hoofdstukken met stukjes touw in te binden, de omslag te schilderen of te tekenen en het afgewerkte werk te laten zien aan haar moeder, of haar vader, wanneer hij thuis was.”
Ian McEwan, Atonement

Kunnen we het leven van een persoon alleen doorheen zijn creaties herschrijven? Hoeveel biografie wordt er onthuld in een kunstwerk? Is het mogelijk om het leven en de creatie van elkaar te scheiden of zijn het twee fictieve spiegels van eenzelfde realiteit? Is een theaterstuk niet een soort persoonlijk museum? Zou een kunstwerk onze niet-geleefde momenten kunnen herstellen? Wat zijn die momenten die we konden hebben geleefd maar die we niet geleefd hebben? Welke werkelijkheid willen onze kunstwerken herstellen?

In zijn vorige werken is Leonardo Moreira steeds vertrokken vanuit de poging om zijn biografie te herstellen – bijvoorbeeld de dood van de vader en diens in vergetelheid raken die worden beoordeeld en herbeleefd in O Jardim (De Tuin, 2011). In Ficção (Fictie, 2012) is het een poging om de familiale problemen van de acteur ‘op te lossen’: vader en zoon die op het podium worden herenigd na jaren van afstand, een publieke verontschuldiging aan een overleden moeder, de beledigende imitatie van een zus. Is uiteindelijk een kunstwerk ook niet een poging tot verzoening?

02 Ficções, vertrekkend vanuit deze reflectie, is een creatie met twee soorten interactie. Een toneelstuk, maar ook een museum. Een groep toeschouwers krijgt toegang tot een tentoonstelling die eindigt in de coulissen van het toneel. Een tweede groep toeschouwers kijkt in eerste instantie naar een toneelstuk en kan daarna, als in een soort reis door de tijd, vrij rondgaan in een museum waarin de onverklaarde delen van het stuk onthuld worden.

Een eerste groep toeschouwers loopt door een denkbeeldig museum onder begeleiding van de acteurs. Ze leiden de toeschouwers tot in de coulissen van het theater. Daar onthullen werken uit een echt museum (uit de kleine Braziliaanse stad Areado, de geboortestad van Leonardo Moreira) het creatieve proces van Cia. Hiato en creëren een fictief personage. Uiteindelijk kijkt het publiek naar de achterkant van de voorstelling, een onvoltooid theaterstuk geschreven door datzelfde fictieve karakter, van achter de schermen. Dit theaterstuk binnen een theaterstuk is een duimgrote representatie (een miniatuur) van het eigenlijke moment van zijn ontstaan.

Een tweede groep toeschouwers kijkt aanvankelijk vanuit de zaal naar de voorstelling. Tijdens de voorstelling ontmoet deze groep de eerste groep (hun eigen miniatuur).

Het meervoudige verhaal wordt onthuld door de superpositie van het leven en de schepping, van fictie en realiteit. Dramaturgisch stelt Moreira geheugen en verbeelding, coulissen en scène, verleden en droom gelijk. Het verleden wordt weergegeven als de stem die betekenis geeft aan de versnipperde fragmenten van een persoon die voor altijd verloren is. De droom van een kunstenaar als de mogelijkheid om het verleden te begrijpen vanuit haar sporen – of doorheen de creaties die uit deze sporen ontstaan.

De combinatie van deze twee verschillende voorstellingen – een museum en een toneelstuk; twee biografische statements – vormt de essentie van 02 Ficções.

2. Pentimento: het nepmuseum

“Ik ben begonnen bij fictie en heb het echte ontdekt; maar achter het echte is er weer fictie.”
Jean-Luc Godard

Pentimento is het woord voor berouw en ook de term die gebruikt wordt voor het verschijnen van eerder gemaakte ontwerpen onder een schilderij die worden ontdekt tijdens de restauratie. Pentimento is een wijziging die in de loop van het werk wordt aangebracht, verborgen door verschillende lagen kleur. Het is niet alleen fundamenteel bij de reconstructie van een creatief proces; een pentimento is ook een hulpmiddel om te achterhalen of een stuk origineel is of niet. Alleen een origineel heeft vergissingen, een kopie nooit.

Door zich dit thema toe te eigenen onthult Cia. Hiato zijn eigen creatieve proces. Zonder het te reduceren tot een metalinguïstische kwestie, worden intimiteit en theatraliteit verenigd: het ene kan niet bestaan zonder het andere.

Het publiek wordt door een doolhof van werken geleid die de verschillende levens van het personage verbeelden of weerspiegelen. Zes verschillende routes die door de museumgidsen werden uitgezet onthullen op die manier de biografie van Leonardo Moreira en zijn denkbeeldige herinneringen. Zes verschillende biografieën van hetzelfde personage worden in één galerij samengebracht.

De galerij is ook een metaforische reconstructie van een huis uit de kindertijd. In de woorden van de filosoof Bachelard:

“Soms is het huis van de toekomst sterker, duidelijker, wijder dan alle huizen van het verleden. Het beeld van het gedroomde huis werkt het beeld van de geboorteplaats tegen. In de avond van het leven, met ontembare moed, zeggen we opnieuw: wat we niet hebben gedaan zal worden gedaan. Bouw een huis. Dit droomhuis kan een eenvoudige droom van een eigenaar zijn, een concentratie van alles wat gemakkelijk, comfortabel, gezond, vast of zelfs door anderen begeerd wordt. Trots en rede, onverzoenlijke termen, moeten gevestigd worden. (...) Een huis dat, uiteindelijk, de geboorteplaats spiegelt. Dat geen verdriet en droevige gedachten meer zou voortbrengen, maar dromen. Het is beter in de tussentijd te leven dan in de eindtijd.”

Naast elkaar geplaatst, laten de eigenlijke elementen van de architectuur van het gebouw en de fictieve situaties die door de acteurs-gidsen voorgesteld worden toe dat het publiek een verhaal gaat ‘navertellen’ door het ordenen van de denkbeeldige objecten, ruimten en woorden; aan de toeschouwer voorgestelde performatieve ruimten die hen naar een tussenruimte leiden waar de paren theater/museum, publiek/ bezoeker, literaire verhaal/politieke geschiedenis, acteurs/objecten simultaan opereren.

Zoals gezegd is niet alles in deze route nep. Verscholen achter het museum bevinden zich de biografieën van Leonardo Moreira en de acteurs (eerder onderzocht in de eerste fase van Project Fiction). Hier echter verlaat Cia. Hiato de fictieve biografieën en kiest voor de afwijking. Hier gaat het niet om het verzamelen van verledens, maar om het creëren van een verzameling dromen. Hoewel volgens Paolo Virno ons leven en ons werk activiteiten zijn zonder creaties, kunnen we stellen dat het ‘product’ van de levenservaringen de geleefde momenten zijn. Maar wat dan met de niet-geleefde momenten, die toekomsten die we bij elke keuze begraven?

Bij het voorstellen van een biografie wil Cia. Hiato leven geven aan deze bescheiden momenten, die gedroomde maar nooit geleefde levens. De bevestiging van het bestaan van een verzonnen werkelijkheid wordt hier bevestigd door de geloofwaardigheid van de ruimte die zijn/haar werk verwelkomt: het museum. De werken in deze ruimte maken de vorming van een identiteit die is bedoeld om echt te zijn mogelijk. Fictie wordt een onbetwistbare realiteit.

3. Het onvoltooide toneelstuk

“Ik moet besluiten dat fictie beter is in ‘de waarheid’ dan een feitelijk verslag.”
Doris Lessing

Dit tweede bedrijf is de heropvoering van de mislukte poging tot dramaturgie van een dode auteur. Dit is het fictieve plot dat de acteurs van Cia. Hiato verenigt. De acteurs, die de lege plekken opvullen die door de auteur werden achtergelaten, gebruiken het biografische notietieboekje van de auteur om een onvoltooid stuk op het toneel te brengen.

Een deel van het publiek volgt de acteurs achter de schermen, net voordat het stuk wordt opgevoerd. Het andere deel functioneert als een fictief publiek. Ondertussen bereidt nog een ander publiek zich voor op het bijwonen van de voorstelling.

Dit stuk, geschreven door Leonardo Moreira, wordt fictief behandeld als een onvoltooid project van de kunstenaar die eerder werd beschreven in het museum. Cia. Hiato herneemt dit fictieve werk, trouw aan zijn anachronisme en overdreven theatraliteit, en stelt de vergankelijkheid van de theatrale gebeurtenis in vraag. Het is geen origineel stuk maar een getrouwe reproductie.

Het stuk is een dramatische tekst waarin de auteur tracht zijn biografie te herstellen. De tekst presenteert een drama dat met een geometrische vooruitgang is ontwikkeld. Dit impliceert dat alle vergissingen, schetsen en afgedankte ideeën ook onderdeel zijn gebleven van de tekst. Dit werk, vol incongruente fragmenten, toont ons Leonardo: een man die zijn verleden schrijft (al zijn notities en teksten zijn schema’s van zijn ouderlijk huis), maar die niet in staat is om met het heden om te gaan.

Verschillende tijden en ruimtes overlappen elkaar op het podium, er is geen verschil tussen herinnering en verbeelding, heden en verleden vermengen zich, acteurs verdubbelen zichzelf en er wordt voor het publiek een denkbeeldig huis gebouwd met woorden: dit is het ambitieuze mislukte project dat Cia. Hiato tevergeefs probeert te reconstrueren. De mislukking en de poging zelf vormen het thema van dit werk.

Wat wordt voorgesteld is een superpositie van twee tegengestelde polen: de door het drama en de nep-auteur voorgestelde fictie – waarin de herinnering een verhaal fragmenteert en herschrijft – en de aanwezigheid van acteurs, die een confessionele toestand “simuleren”, zelf verschillende personages aannemen, de toeschouwer verwarrend met echte en verzonnen verhalen, mensen uit hun gezinsleven vermengend met fictieve personages.

Hoewel deze verwarring uitmondt in een tijdelijke verdwijning van de dramatische figuur, kunnen we ze niet beschouwen als een methode om het fictieve aspect volledig uit te wissen, maar eerder als een strategie die onze waarneming verandert. Het publiek wordt op die manier in een ruimte gebracht waar de fictieve personages op zoek gaan naar herinnering en de materialiteit van de rol en daarbij het verhaal – en daarom ook hun persoonlijke geschiedenis – uit het creatieve proces lichten.

Het is te hopen dat de waarneming van het publiek tussen de acteur en het personage blijft hangen. Terwijl de methodes van enscenering (de bezetting van de backstage) de aandacht van de kijker in de aanwezigheid van de acteurs kunnen doen toenemen of herstellen, opent het drama de mogelijkheid om (soms) de focus te verleggen naar de dramatische figuur. En vice versa.

Elke keer dat deze ‘rimpeling’ verschijnt, ontstaat er een hiaat, een discontinuïteit. De orde van perceptie die de toeschouwers hebben opgebouwd wordt vernietigd en een andere moet worden geïnitieerd. Wat nu relevant wordt is het moment van instabiliteit, het hiaat wanneer de waarneming verandert, de ‘hiato’ – het tussenmoment waarop de orde van de waarneming wordt gewijzigd, hoewel er nog geen andere in de plaats is gesteld. Is het mogelijk om een verlaten leven te reconstrueren?

Is het mogelijk om een verleden te herstellen of te herbouwen? Als ‘voor altijd’ enkel bestaat in fictie, kan een kunstwerk dan een leven herstellen? Is ons heden geen geometrie van echo’s uit het verleden?

Dit is het soort vragen dat dit werk oproept; het probeert een poëtische scène te creëren waarin de openbare ruimte (theater/museum) en de intieme ruimte (het huis) zich vermengen.

Samen vormen de twee delen de voorstelling 02 Ficções. Doorheen de benadering van thema’s als originaliteit, plagiaat, de functie van fictie, de biografieën van de acteurs die zich vermengen tot een vervalste biografie, confronteert 02 Ficções haar verdubbeld publiek met een constant gevoel van twijfel.

De confrontatie tussen deze twee ficties kan uiteindelijk een nieuwe werkelijkheid creëren: één vol overlappende perspectieven en uiteenlopende indrukken. In de woorden van de auteur Ian McEwan, in zijn roman Atonement: “Is niet de mogelijkheid van het tonen van coëxistente wereldbeelden het enige doel van een verhaal?”

Back to top

Cia Hiato, opgericht door regisseur en toneelschrijver Leonardo Moreira, wordt beschouwd als één van de meest beloftevolle en getalenteerde theatercollectieven van Brazilië. Moreira's eerste werk als toneelschrijver en regisseur, Cachorro Morto (2008) werd genomineerd voor de 2 FEMSA Awards (Best Theaterstuk en Beste Scenografie). Voor zijn volgende werk, Escuro (2009), ontving hij drie Shell Awards in 2011 – Beste Theaterstuk, Beste Scenografie en Beste Kostuums (plus een nominatie als Beste Regisseur). In 2012 werd zijn derde werk, O Jardim, genomineerd voor 19 van de belangrijkste prijzen in Brazilië en bekroond met de Shell Award 2012 voor Beste Theaterstuk, de Governador do Estado Award voor Beste Stuk van het Jaar, de prijs van de Beste Regisseur van APCA (vereniging van kunstcritici van São Paolo) en de prijzen van de Beste Theaterauteur en Beste Theaterstuk van de Cooperativa Paulista de Teatro. O Jardim werd door verscheidene kunstcritici verkozen tot beste stuk van de laatste jaren en werd opgevoerd in Berlijn (HAU), Chili (Santiago a Mil) en Nederland (Ervaar Daar Hier Festival). Zijn laatste werk, Fiction, kreeg eveneens 3 nominaties voor de Shell Award (waaronder Beste Regisseur). Moreira werkt momenteel aan Cia Hiato’s nieuwe project: 02 Fictions.

Back to top