Zvizdal

[Chernobyl – so far so close]

BRONKS
  • 12/05 | 20:30
  • 13/05 | 20:30
  • 14/05 | 22:00
  • 15/05 | 15:00
  • 15/05 | 20:30

€ 16 / € 13
1h 15min
UKR > NL / FR

Ontmoet de kunstenaars na de voorstelling van 13/05

Het gezelschap BERLIN neemt met zijn documentaire aanpak van film en theater een unieke plek in de Belgische podiumkunsten in. Hun veelzijdige, knap gemonteerde werk vermengt fictie en werkelijkheid en stelt scherp op de thema’s stedelijkheid en samenleven. Dit jaar staan de eigenzinnige Antwerpenaars op het Kunstenfestivaldesarts met het zesde deel van de Holoceencyclus, waarvan ze eerder al Bonanza (2008) en Moscow (2009) toonden. Zvizdal gaat over een koppel dat na de kernramp van 1986 in een verder volledig ontruimd dorp nabij Tsjernobyl is blijven leven en hoe ze al dertig jaar omgaan met de eenzaamheid en afzondering. Over een periode van vier jaar reisde de ploeg van BERLIN naar Zvizdal en volgde er het echtpaar dat woont, werkt en overleeft in een omgeving waarin de tijd wel lijkt stil te staan. BERLIN maakte een trefzeker filmportret van twee mensen die koppig het hoofd bieden aan een onzichtbaar gevaar.

Met
Nadia & Pétro Opanassovitch Lubenoc

Concept
Bart Baele, Yves Degryse, Cathy Blisson

Scenografie
Manu Siebens, Ina Peeters, BERLIN

Interviews
Yves Degryse, Cathy Blisson

Camera & montage
Bart Baele, Geert De Vleesschauwer

Geluidsopnames
Toon Meuris, Bas de Caluwé, Manu Siebens, Karel Verstreken

Tolk
Olga Mitronina

Soundtrack & mixing
Peter Van Laerhoven

Decor
Manu Siebens, Klaartje Vermeulen, Dirk Stevens, Kasper Siebens, Kopspel, Rex Tee

Mechanica
Joris Festjens, Dirk Lauwers

Schaalmodel
Ina Peeters, in samenwerking met Puck Vonck, Rosa Fens en Thomas Dreezen

Grafische vormgeving
Jelle Verryckt

Communicatie & productie
Laura Fierens

Zakelijke leiding
Kurt Lannoye

Administratie
Jane Seynaeve

Presentatie
Kunstenfestivaldesarts, BRONKS

Productie
BERLIN (Antwerpen)

Coproductie
Kunstenfestivaldesarts, Het Zuidelijk Toneel (Tilburg), PACT Zollverein (Essen), Dublin Theatre Festival, CENTQUATRE (Parijs), BIT Teatergarasjen (Bergen), Künstlerhaus Mousonturm (Frankfurt), Theaterfestival Boulevard (Den Bosch), Onassis Cultural Center (Athene)

In samenwerking met
deSingel (Antwerpen)

Met steun van
de Vlaamse Gemeenschap

Project gecoproduceerd door

NXTSTP, met de steun van het Cultuurprogramma van de Europese Unie

Back to top

Gesprek met Bart Baele en Yves Degryse van BERLIN

Hoe zijn jullie bij Nadia en Pétro terechtgekomen?
YD Via de Franse journaliste Cathy Blisson, die lange tijd voor Télérama werkte als journalist en theaterrecensent. Toen ze stopte met recenseren, trok ze naar Tsjernobyl, waar ze eerder was geweest. Een bevriende fotograaf trok de verboden zone binnen en tijdens de rit zag hij plots Pétro op de weg staan. Cathy Blisson heeft op die manier ook Pétro leren kennen. Toen ze terug was, heeft ze ons gecontacteerd, en ons het verhaal van Nadia en Pétro verteld. We hebben toen besloten om hier iets mee te doen.

Wisten jullie van in het begin dat jullie dit verhaal zouden gebruiken voor jullie volgend theaterproject?
BB In het begin gingen we gewoon daarheen. We wisten niet of Nadia en Pétro ons iets zouden vertellen. Het kostte veel tijd om dichter bij hen te geraken.

Hoe hebben jullie hun vertrouwen gewonnen?
YD Vooral door heel gewoon dáár te zijn, denk ik. Het was ook belangrijk om tijd te durven verliezen en te wachten. In die vier jaar hebben we nooit binnen in hun huis gefilmd, dat was de afspraak, dus wij stonden meestal buiten aan hun hek. Ze sliepen bijvoorbeeld ook wel eens overdag. Dan moesten we wachten tot ze buiten kwamen. Ik denk dat onze rust ervoor heeft gezorgd dat zij ook rust hadden. Hun sociale reflex was ook helemaal anders door de afzondering waar ze gedurende 27 jaar in leefden. Ze stonden er bijvoorbeeld niet bij stil dat wij speciaal voor hen kwamen, dat we een vlucht hadden geboekt om naar hen te komen. Eén keer is het gebeurd dat we er aankwamen, in de winter, en dat ze ons na tien minuten zegden dat we maar in de lente moesten terugkomen.

Dus zij wisten nooit op voorhand dat jullie zouden komen?
BB Klopt, maar in het begin stonden ze altijd meteen buiten als ze onze auto hoorden aankomen. Omdat er bijna nooit iemand kwam, waren ze altijd benieuwd wie er was en of we basisproducten zoals brood of olie mee zouden hebben. Als er al iemand kwam, was het meestal iemand van een checkpoint of van de politie.

Waarom kozen Pétro en Nadia er eigenlijk voor te blijven wonen in Zvizdal?
BB Ze vertelden dat verhaal heel gelaagd. Een eerste laag was: “We willen hier blijven, want dit is onze grond”. Ze zijn er allebei geboren, en met uitzondering van een kort vertrek van Pétro voor zijn legerdienst, zijn ze er nooit weggegaan. Hun hele leven speelde zich af in dat dorp. Hun familie ligt er begraven. Honkvastheid aan Zvizdal dus, dat was zeker aan de orde. Een ander verhaal dat ze vertelden, is dat ze na de evacuatie niet durfden weggaan omdat ze wisten dat hun bezittingen geplunderd zouden worden. Door hun aarzelen om te vertrekken, ging de tijd voorbij en was het appartement dat hun door de staat was toegewezen al door anderen ingenomen.
YD De laatste jaren heeft hun dochter ook vaak gevraagd of ze bij haar zouden komen wonen. Ze hebben dat wel overwogen, maar op een gegeven moment tijdens de draaiperiode hebben ze dan toch definitief beslist in Zvizdal te blijven.
BB Hun theorie is eigenlijk dat iedereen die uit Zvizdal weggegaan is, dood is. Waarom dan weggaan? Hoe langer ze er leefden, hoe minder het stralingsgevaar of gezondheidsoverwegingen nog een rol speelden.

Wisten jullie doorheen de jaren wat jullie met het materiaal zouden doen?
YD We hebben lang gewacht om daarover te beslissen. Het verhaal van Nadia en Pétro is fragiel en intens. We moesten de juiste lijn vinden. We maken geen reportages of documentaires, maar voorstellingen. Wat konden we met onze voorstelling toevoegen? Dat was de zoektocht.
BB Er veranderde ook heel veel doorheen de tijd. Los van het verhaal van eenzaamheid en contaminatie, is dit ook een verhaal van leven van de grond, met een koe, een paard, een kat, een hond en een paar kippen. Een klein verschil betekende veel in het leven van Nadia en Pétro.
YD De vraag was ook van in het begin: gaan ze hier nu blijven wonen? Ze hadden evengoed kunnen verhuizen tijdens de draaiperiode.
BB De winters zijn er ook zo streng dat we elke keer ons hart vasthielden met de vraag of ze nog zouden leven.
YD We zagen veel bewegen in de loop der jaren. Een dier dat sterft was een kanteling in hun leven. In het begin gingen onze gesprekken nog over de vraag waarom ze daar bleven wonen. Na verloop van tijd gingen we dieper, spraken we over de dood bijvoorbeeld, en de angst daarvoor.

Dit materiaal leent zich perfect voor een documentaire. Vanwaar jullie keuze voor theater?
BB We willen in de toekomst een documentaire maken met dit materiaal. Maar in eerste instantie inderdaad een voorstelling. Dat is toch helemaal iets anders.
YD Met theater kunnen we scènes maken die plaatsvonden terwijl we er niet bij waren. Dat willen we onder andere doen door middel van maquettes van het erf van Nadia en Pétro. De dood van een dier bijvoorbeeld was een kantelmoment in hun leven, maar dat gebeurde natuurlijk nét niet terwijl wij aan het filmen waren. Theater stelt ons in staat om toch dat moment op scène te brengen.
BB Een theatervoorstelling heeft ook een heel ander tempo dan een documentaire. Je kan verschillende dingen tegelijkertijd laten doorgaan. Het laat meerdere lagen tegelijk toe. Een ander belangrijk verschil is dat je een afspraak hebt met een publiek op een bepaald uur. Samen met hen kan je een spanningsboog creëren.
YD In het theater verhoud je je als publiek ook tot een ruimte. In tegenstelling tot film kan je in het theater vrijer kiezen hoe je kijkt en naar wat. Voor ons zou het in elk geval een oefening zijn om een film met één scherm te maken. Theater is nu eenmaal het medium dat we goed kennen.

Wat heeft jullie gebeten in dit verhaal?
YD Telkens wanneer we terugkwamen uit Tsjernobyl hadden we een paar dagen nodig om terug hier te zijn. Het is zo een andere wereld. Zoiets intens hadden we nog niet meegemaakt. We geraakten ook emotioneel betrokken bij het leven van Nadia en Pétro. Elke keer lieten we hen weer achter. Alsof we hun leven in- en uitstapten.
BB Alles is extreem aan die plek. De afstand tot de bewoonde wereld, de natuur die daar alles terug inneemt. De verhouding van Nadia en Pétro daartoe. Als je op Google Earth kijkt, zie je heel duidelijk hun erf, want al de rest is overwoekerd. Het heeft allemaal iets extreem puur. Doodgaan was een thema dat vaak terugkwam. En vooral ook de praktische kant van doodgaan. Als één van hen zou sterven, zou de dichtstbijzijnde persoon dertien kilometer verder zijn. Op hun leeftijd – ze waren bijna negentig jaar – is dat een heel concrete vraag.
YD We spreken letterlijk over een zone waar je niet in mag. Daarin zitten twee mensen met hun verhaal. Daaraan kan je tientallen lijnen verbinden van buiten die zone, aan die twee mensen die beslist hebben daar te blijven. Eenzaamheid, isolatie, … dat waren belangrijke thema’s.
BB Afhankelijkheid van elkaar. Zorg voor elkaar, of net niet.
YD Hoe meer tijd je met hen spendeert, hoe meer je ziet dat hun verhaal over ons gaat. Je ziet mechanismen die je buiten die zone ook ziet. Door zo lang op hen in te zoomen, gedurende vier jaar, kwamen die essentiële lijnen ook naar boven. Mocht je daar een week blijven, zou je hooguit een opmerkelijke reportage hebben. Een aantal belangrijke thema’s konden pas naar boven komen dankzij de lange tijd die erover ging. Over een aantal dingen spraken ze ook pas na verloop van tijd. Bovendien hadden ze het ook altijd druk. Dat is ook heel bijzonder, ze waren daar alleen met hun tweeën en moesten altijd vanalles gedaan krijgen, zoals bijvoorbeeld de aardappelen rooien. Alles ging ook erg traag. Na een paar dagen voelden we dat het tijd was om weg te gaan en hen met rust te laten.

Hoe breng je zo een lange periode van vier jaar samen in een compacte voorstelling?
YD Het op scène brengen van de seizoenen helpt ons daarbij. De opeenvolging van de seizoenen was voor hen immers een van de belangrijkste elementen in het omgaan met tijd.
BB Ook door veel niet te benoemen en enkel de aanzet te tonen. De puurheid te laten bestaan.
YD Ook op film zie je het verglijden van de tijd doordat ze ouder worden. Op de beelden uit het begin van die periode zien ze er erg anders uit dan op de beelden van vier jaar later.

Kijken jullie na deze ervaringen anders naar onze manier van leven en naar onze tijdsbeleving?
YD Absoluut…
BB Ja, en niet alleen omwille van het extreme verhaal van Nadia en Pétro. Het feit dat je daar in Oekraïne was, maakte ook dat alles er helemaal anders was dan hier bij ons. De angst voor de oorlog bijvoorbeeld kwam soms ook dichtbij. Aangetrouwde familie van Nadia en Pétro bijvoorbeeld was gestorven in het vliegtuig dat in juli 2014 neergehaald is. Al die elementen hadden veel impact. Terugkomen naar België na een paar dagen daar doorgebracht te hebben, was altijd intens. Het feit dat je met een vliegtuig zo snel van die wereld naar deze wereld kan reizen, was telkens een absurde ervaring.
YD Nadia en Pétro sneden altijd grote thema’s aan, onbewust. Zoals toen Pétro zei: “Een mens moet in zijn zone blijven, als je hem op een andere plek zet, gaat hij dood.” Dat doet je nadenken over het vele toeren dat wij doen met BERLIN, het constant op reis zijn, het onderweg zijn, ons gevoel dat we vanalles moeten zien, … Zo een uitspraak rammelt aan je. Ook het feit dat zij als koppel gedurende 27 jaar afgezonderd leefden, samen, en dat wij daar vier jaar toeschouwer van waren. Zo waren er vele kleine dingen, die niet in een zin te vangen zijn, maar die samen wel veel in gang zetten. Net zoals de voorstelling over vele kleine dingen gaat en niet zomaar in een slagzin kan worden samengevat. Zo ging het ook toen we daar voor het eerst kwamen: uiteraard wilden we graag meteen alles weten en begrijpen, maar zo werkt dat natuurlijk niet. Alles kwam slechts geleidelijk naar boven, in woorden, zinnen, blikken, …

Karlien Meganck
Antwerpen, februari 2016

Back to top

Het vertrekpunt van de projecten van BERLIN situeert zich steeds in een stad of streek ergens in de wereld. Kenmerkend zijn de documentaire en interdisciplinaire werkmethodes. Vanuit een focus op een specifieke onderzoeksvraag maakt BERLIN gebruik van verschillende media, afhankelijk van de inhoud van het project. Bart Baele en Yves Degryse richtten BERLIN in 2003 op samen met Caroline Rochlitz. Ze startten de reeks Holoceen (het holoceen is het huidige geologische tijdperk) met de voorstellingen Jerusalem, Iqaluit, Bonanza en Moscow. Enkele jaren later begonnen ze aan een nieuwe cyclus, Horror Vacui (angst voor de leegte). De eerste drie episodes daarvan zijn Tagfish, Land’s End en Perhaps All The Dragons. Momenteel werkt BERLIN aan nieuwe voorstellingen in beide series. Het aantal projecten staat niet vast, maar de Holoceen-cyclus zal eindigen in de stad Berlijn met een fictie-docuproject met verschillende inwoners van de vorige steden uit de cyclus.

BERLIN op het Kunstenfestivaldesarts
2008: Bonanza
2009: Moscow
2014: Perhaps All The Dragons

Back to top