(Un)official Language

Théâtre 140
  • 15/05 | 20:30
  • 16/05 | 15:00
  • 17/05 | 20:30
  • 18/05 | 20:30

€ 16 / € 13
1h 15min
PT > NL / FR

Ontmoet de kunstenaars na de voorstelling van 16/05

In 2012 veroverde Panaibra Gabriel Canda de harten van het publiek met The Marrabenta Solos, een vrijmoedige danscreatie over de identiteits crisis in zijn thuisland Mozambique. Met zijn choreografieën zet Canda de culturele representaties van het Afrikaanse continent op losse schroeven en onderzoekt hoe het postkoloniale lichaam de sporen van het complexe verleden in zich draagt. Met (Un)official Language focust hij op het importeren van een vreemde taal, in dit geval het Portugees in de voormalige kolonie Mozambique. Het conflict tussen de officiële taal en de taal die men thuis spreekt, is een erfenis die de manier waarop mensen voelen en denken mee vorm geeft. Op scene bespiegelen twee dansers, een zangeres en een muzikant het slingerproces van uniformisering en creolisering van de taal en wat ervan overblijft nadat de overheersers al lang vertrokken zijn. (Un)official Language verkent de taal van dans en muziek en probeert met het lichaam weer op te roepen wat de geest al lang vergeten is.

Artistieke leiding & choreografie
Panaibra Gabriel Canda

Muziek
Maria João

Met
Panaibra Gabriel Canda (dans), Leia Mabasso (dans), Maria João (zang) & João Farinha (muziek)

Belichting
Jan Yoshi Goettgens

Scenografie & rekwisieten
Jan Yoshi Goettgens i.s.m. Panaibra Gabriel Canda

Kostuums
Andrea Ramirez i.s.m. Jan Yoshi Goettgens & Panaibra Gabriel Canda

Productie & spreiding
Florence Francisco (Les Productions de la Seine)

Presentatie
Kunstenfestivaldesarts, Théâtre 140

Productie
CulturArte (Maputo)

Coproductie
Kunstenfestivaldesarts, La Villette (Parijs), Zürcher Theater Spektakel (Zürich)

Met de steun van
Fundação Calouste Gulbenkian, Institut français (Parijs), Centre Culturel Franco-Mozambicain, PAMOJA / ACP Cultures +

Back to top

(Un)official Language

De Portugese zangeres Maria João heeft er al een uitgebreide carrière op zitten. Ze is opgetreden op podia over de hele wereld. Ze is een grote ster in wat men de Lusofonia noemt, de verzameling van Portugeessprekende landen die gezamenlijk de CPLP hebben gevormd: de Gemeenschap van Landen van de Portugese Taal, waarvan onder andere de PALOPs deel uitmaken: de Afrikaanse Landen met Portugees als officiële taal… Allemaal structuren die sterk verankerd zijn in het koloniaal verleden van Portugal in de wereld. Maria João heeft met grote sterren samengewerkt en kan de grootste zalen vullen.

Telkens ze in Mozambique op tour gaat, echter, is er iets speciaals dat in haar beweegt, een verlangen om er te zijn, er te behoren. Haar roots liggen daar: ze is de dochter van een Mozambikaanse moeder en een Portugese vader. Maar ze heeft er nooit gewoond, ze heeft er niet zo gek veel contact met verre familie. Het is de bloedverwantschap met dat land, niet een geleefde geschiedenis, een tastbare ervaring, beelden, geuren en geluiden. Het zit binnenin Maria João.

En als ze zingt, gebruikt ze taal. Die taal is soms een onverstaanbare collectie lettergrepen, als ze scat. Vaak zingt ze taal die haar ervaring met liefde en het leven uitbeeldt. Maar altijd is er in die taal ook een connectie met dat deel, binnen in haar, dat haar met Mozambique verbindt… En telkens ze in Mozambique was, wilde ze er zich dus verder in verdiepen en zocht ze naar manieren om die verdieping te verwezenlijken. In de praktijk van een podiumartieste zoals Maria João zou die verdieping zeer goed kunnen samengaan met die van een Mozambikaans kunstenaar, een Mozambikaan die ook op het podium staat, met wie ze op het podium zou kunnen ‘namorar’, een werkwoord waar vreemd genoeg geen Nederlandse vertaling van bestaat: wat verliefde koppels zowat eender waar doen, op een bank, in de tram, enzovoort. Het is min of meer vertaalbaar als ‘romantisch samen zijn’. Hier zie je al de beperkingen van taal…

Ze vond Panaibra Gabriel Canda en vroeg of hij met haar wilde ‘namorar’ op het podium, en hij zei ja. Het verhaal van Maria João past als een puzzelstuk in de opzet van Panaibra Gabriel Canda. Hij maakt al een goeie 15 jaar voorstellingen. En ook hij heeft zijn voorstellingen de wereld doen rondreizen. Eerdere voorstellingen zoals Dentro de Mim Outra Ilha (Binnen in mij, een ander eiland) of Mafalala 2, genoemd naar een volkse buurt in Maputo, trachtten de dagelijkse leefomstandigheden van de mensen in Maputo zichtbaar te maken, er een poëzie in te vinden, de kracht van de ‘gewone man en vrouw’ in Maputo in de verf te zetten. Deze stukken werkten veel met water, emmers, zand en allerhande voorwerpen die te maken hadden met het dagelijks overleven.

Vanaf Time and Spaces: The Marrabenta Solos vertrok Panaibra voor het eerst radicaal van een commentaar op de conditie van de Mozambikaan en ging op zoek naar de oorsprong van die conditie. Misschien was zijn samenwerking met Boyzie Cekwana in Inkomati Discord, een meer uitdrukkelijk politiek stuk dan zijn voorgangers, een aanzet in die richting. Panaibra ziet in (Un)official Language alleszins een directe opvolger van de Marrabenta Solos, een soort tweede deel. Hij zet een stap vooruit in de zoektocht naar zijn samengestelde identiteit en hoe hij er mee om moet gaan als Mozambikaan, als iemand die weet dat zijn land geleden heeft onder het kolonialisme en die toch dagelijks het Portugees gebruikt om zich uit te drukken. Het is nu ook zijn taal en je kan niet anders dan er ook een beetje van houden. Maar tegelijk draagt het voor hem een hele geschiedenis, die allesbehalve rooskleurig is.

Panaibra houdt van diversiteit, echte diversiteit. Mozambique had 48 talen, maar de enige ‘niet-Mozambikaanse’ taal is nu de officiële. En als hij reist, ziet hij hoe alles verder tot een eenheid herleid wordt… Ook het Portugees wordt dikwijls weggedrukt door de macht van het Engels. Overal ter wereld zie je dezelfde producten, eet je dezelfde hamburgers, drink je dezelfde frisdranken, luister je naar dezelfde R&B, tokkel je op dezelfde toestelletjes. Wat betekent deze globale revolutie voor die rijke diversiteit, in welke mate is het een stap verder dan het kolonialisme? Telkens weer verliest hij een beetje meer van zijn oorsprong, telkens weer komt hij een stap dichter bij een situatie waarin de band met het thuisland betekenisloos wordt, enkel iets diep binnenin hem blijft. In die zin maakt Panaibra in (Un)official Language een sprong naar een globaal niveau. Hij kan wel over Mozambique spreken, maar steeds meer ziet hij dat wat er daar gebeurt gelinkt is met een evolutie die globaal is.

In die zin maakt deze voorstelling een stap naar een internationale visie, na de reflectie over zijn identiteit in The Marrabenta Solos. Panaibra zoekt naar een andere esthetiek, een esthetiek die niet doordrongen is van westerse invloeden, die er wel door beïnvloed kan zijn, maar die een eigenheid bezit. Voor westerse ogen en oren kan dit een zekere naïviteit inhouden, maar dat is niet noodzakelijk het geval. Het is een eigenheid van een jong land met een eeuwenoude geschiedenis in de aders van zijn bewoners, en in de aders van hen die er al lang niet meer zijn, zoals Maria João. Deze geschiedenis heeft een rijke spiritualiteit, de voorstelling van een wereld door de ogen van hen die er vroeger geleefd hebben. Door zich met een masker deze identiteit aan te meten kan hij een plek innemen vanwaar hij de huidige situatie observeert en becommentarieert, en verwezenlijkt hij een ontmoeting tussen een mens die dagelijks door het leven moet, met een spiritueel wezen dat naar de diverse oorsprongen kan verwijzen, en naar de geschiedenis die schuil gaat in de aders van de gewone man en vrouw…

Net als in eerdere voorstellingen, waarin hij samenwerkte met doorgewinterde artiesten en muzikanten als Orlando de Conceição, Chico António, Jorge Domingos en ook Walter Verdin, zoekt Panaibra om iets te creëren vanuit het spanningsveld tussen hemzelf en de muzikant of artiest op het podium. Telkens gaat het om mensen met een hele geschiedenis en parcours, die een rijke gelaagdheid brengen in het verhaal dat we te zien krijgen. Voordat hij zich bezighoudt met rekwisieten, muziek of teksten denkt hij aan het spanningsveld tussen hemzelf en de mensen met wie hij het podium deelt. Dat is een heel bewuste keuze. Dat hij zich ook kan beroepen op de vele persoonlijke geschiedenissen van zijn tegenspelers, maakt van zijn werk een rijk repertoire…

In (Un)official Language zien we massa’s dozen op het podium. En ijzeren rokjes. Het zijn symbolen van een verlies van vrijheid. Alles wat we waarnemen willen we begrijpen in deze geïnternationaliseerde en geüniformeerde digitale wereld. Alles moet zijn doosje hebben. En door het willen creëren van een gecodificeerde uniformisering van alles rondom ons, verstaan we elkaar net minder… Panaibra zinspeelt erop dat we een soort Toren van Babel bouwen van eenheid, niet van verscheidenheid, en hij hunkert naar een wereld van benieuwdheid naar het onbekende. Behoud de verscheidenheid als een antikoloniaal principe.

“Halen we ons niet de woede van God op de hals, door zijn ruimte in te nemen met al die communicatiesatellieten, daar hoog boven ons hoofd?” Panaibra stelt zich de vraag…

Jasper Walgrave
Mei 2016

Back to top

Panaibra Gabriel Canda (1975) werd geboren in Maputo en volgde een artistieke opleiding in theater, muziek en dans, en een aanvullende opleiding in hedendaagse dans in Lissabon. Hij begon zijn eigen artistieke werk te ontwikkelen vanaf 1993. In 1998 richtte hij CulturArte op en sindsdien ontwikkelde hij vele artistieke creaties en opleidingsprojecten om de ontwikkeling van lokale dansscènes te bevorderen. Hij werkt vaak samen met kunstenaars in Zuid-Afrika en Europa en met kunstenaars uit andere disciplines. Zijn werk werd al getoond in Afrika, Europa, de Verenigde Staten en Latijns-Amerika. Een aantal van zijn stukken werd bekroond tijdens de Afrikaanse choreografische bijeenkomst in Parijs in 2006. Hij ontving ook de ZKB Patronage Prize in Zürich in 2008 en de Sylt Quelle Cultural Award voor zuidelijk Afrika in 2009, een door Duitsland uitgereikte culturele aanmoedigingsprijs. Panaibra Gabriel Canda toonde Time and Spaces: The Marrabenta Solos op het Kunstenfestivaldesarts in 2012.

Panaibra Gabriel Canda op het Kunstenfestivaldesarts
2012: Time and Spaces: The Marrabenta Solos

Back to top