Time and Spaces: The Marrabenta Solos

La Raffinerie

11, 12, 15/05 – 20:30
POR > NL / FR
1h

Als stichter van het eerste hedendaagse dansgezelschap in Mozambique, is Panaibra Gabriel Canda een van de artiesten die ijveren voor autonome danscreaties in Afrika. In Time and Spaces: The Marrabenta Solos heeft hij het over de identiteitscrisis in Mozambique en deconstrueert hij de culturele representaties van het Afrikaanse lichaam. Hij vertrekt daarvoor vanuit de geschiedenis van het land: de inlijving door de Portugezen, de onafhankelijkheid in 1975, de daaropvolgende politieke en sociale verscheurdheid, het communistische regime en de recente fragiele democratie. De marrabenta, een muziekgenre dat tijdens de kolonisering van de jaren ’50 ontstond uit lokale en Europese invloeden, weerspiegelt dit complexe verleden. Begeleid door een gitarist, toont, danst en laat Panaibra Gabriel Canda het ‘Afrikaanse’ postkoloniale lichaam (voor zich) spreken. Een lijf dat al deze utopieën van moderniteit, socialisme en vrije meningsuiting in zich draagt. Een meerduidig lichaam dat de constructie van een natie incorporeert. Zijn eigen lichaam.

Choreografie, uitvoering & regie
Panaibra Gabriel Canda

Muziek, uitvoering en compositie

Jorge Domingos

Dramaturgieassistent

Rita Natalio

Licht

Myers Godwin

Kostuums

Mama Africa and Lucia Pinto

Fotografie

Arthur Fink

Administratieve ondersteuning

Jeremias Canda

Muziek gestructureerd en beïnvloed door

Marrabenta (muziek van Mozambikaanse muzikanten) & Povo que lavas no rio door Amalia Rodrigues (gecomponeerd door J. Campus)

Naar een onderzoek rond invloedrijke marrabentacomponisten

Fany Trio, Fany fumo, Gatika, Albino Mandlaze, Xidiminguana, Feliciano “Pachu” Gomes

Presentatie

Kunstenfestivaldesarts, Charleroi/Danses – La Raffinerie

Productie

CulturArte (Maputo)

Coproductie

Sylt Quelle Cultural Award for Southern Africa 2009 – Goethe Institut Johannesburg, VSArts NM

Met de steun van

Kunstenfestivaldesarts, Bates Festival, Panorama Festival

Met dank aan

Jesse Manno, Dan Minzer, Leah Wilks, Cynthia Oliver, Elsa Mulungo, Gabriel Canda, Jorge Canda and Timoteo Canda

Back to top
1.

Wie vandaag door de straten van het centrum van Maputo loopt kan zich moeilijk inbeelden hoe het er veertig jaar geleden was. Al die mooie modernistische gebouwen, dikwijls in precaire staat, maar steeds meer gerenoveerd. Al die brede lanen, in een stad waar het goed is te leven, waren ooit gebouwd door, en enkel voor, de Portugese kolonisator. Op YouTube kan je beelden vinden van het leven in Maputo vóór 1974, en op die beelden zie je esplanades, stranden, zwembaden, sportclubs, brede lanen en aantrekkelijke etalages, maar je ziet zeer weinig zwarte gezichten. Het Mozambique van vóór 1974 mag dan minder pervers en nefast geweest zijn voor de bevolking dan de extremiteit van de apartheid, maar in feite kwam het op hetzelfde neer. Panaibra Gabriel Canda herinnert zich gesprekken over ‘de Portugees’ met of tussen zijn ouders minder goed, maar hij weet wel dat de koloniale periode door hen werd getypeerd door wat hij het ‘gebrek aan toegang’ noemt. Veel plekken in de stad waren de facto niet toegankelijk voor zwarte Mozambikanen; veel diensten en producten, en natuurlijk veel professionele mogelijkheden waren voor hen evenmin beschikbaar.

Ook na de onafhankelijkheid, tijdens de 16-jarige burgeroorlog, werd die toegang ten zeerste bemoeilijkt. De vader van de toen 12-jarige Panaibra Gabriel Canda besluit in het midden van de jaren 80 naar Zuid-Afrika te emigreren, omdat er daar, ondanks de apartheid, mogelijkheden zijn om te werken in de Zuid-Afrikaanse mijnen (zelfs vandaag werken daar nog meer dan een miljoen Mozambikanen). Dat is ook het moment waarop Panaibra Gabriel Canda zijn vader uit zijn leven verliest; zijn moeder zorgt verder voor zijn opvoeding.

Het zijn vooral klanken en geluiden die hij zich herinnert van zijn kinderjaren: zijn vader die zonder ophouden gitaar speelt en zingt, met of zonder bezoekende vrienden muzikanten, en zijn moeder die al even onophoudelijk aan haar naaimachine zit. Een zeer specifieke mix van muzikale tonen en de monotonie van de machine. Zijn vader speelde dikwijls solo, maar ook in bands. De marrabenta was een muzikale vorm die enorm aan belang won in de laatste decennia voor de onafhankelijkheidsoorlog. Volgens Panaibra Gabriel Canda lag dit aan een combinatie van een toegankelijke, feestelijke stijl met het potentieel om via de lokale talen, niet het Portugees, sociale kritiek te leveren in de teksten. Vroegere stijlen waren ook in vorm zeer traditioneel, en werden door de Portugese kolonisator met argwaan bekeken en vaak verboden. Marrabenta behield de Afrikaanse ritmes, maar werd met westerse instrumenten gespeeld, en werd door blanken ook geapprecieerd in clubs en concerten. Zo kon het overleven en werd het een belangrijk medium om de sociale kritiek over te dragen. Het werd een kunstvorm die in een context van onderdrukking de kunstenaar een uitweg bood.

2.

Panaibra Gabriel Canda ziet zijn werk sterk in parallel met die functie van de marrabenta. Het gaat nu over een andere vorm van onderdrukking, het onrecht en machtsmisbruik die uitgaan van een corrupte elite. Dat is een realiteit waar Panaibra Gabriel Canda als hedendaagse Mozambikaan mee te maken heeft.

Wat hem echter vooral bezighoudt is het immobilisme, en dus de kortzichtigheid, van de Mozambikaanse samenleving. Vernieuwing is voor hem essentieel. Als hij een voorstelling zoals The Marrabenta Solos maakt, weet hij dat 95 procent van het publiek niet Mozambikaans, zelfs niet Afrikaans zal zijn. In Mozambique wordt dans buiten het keurslijf van de traditie weinig aanvaard als uitdrukkingsvorm. Maar al meer dan 15 jaar werkt Panaibra Gabriel Canda met jonge dansers, waarbij hij de nadruk legt op vernieuwing. Hij toont hen hoe men buiten het keurslijf van de traditionele dans dingen kan doen waarmee de jonge Mozambikaan van vandaag zich sterker kan identificeren. Dat geldt trouwens voor alle kunstvormen, ook voor muziek, zegt hij. Jorge Domingos, de gitarist die Panaibra Gabriel Canda begeleidt op de scene, is de zoon van een bekende marrabenta muzikant, en hij voelt een gelijkaardige nood. Ook hij wil een kunstvorm brengen die beantwoordt aan de complexiteit van de Mozambikaan in de 21ste eeuw.

Gaat dit stuk dan over een identiteitscrisis? Of is het veeleer het werk van iemand die zich heel goed bewust is van de multipliciteit van zijn identiteit? Panaibra Gabriel Canda zegt dat het eerder een protest is tegen de discrepantie tussen de heersende machten en de individuen, en tegen het feit dat mensen in de maatschappij niet worden begrepen of aanvaard in hun complexiteit en nuances.

Amália Rodrigues is een voorbeeld. Zij is de verpersoonlijking van de Portugese psyche, en dus, evenzeer in inhoud als in vorm, ‘anti-Mozambikaans’, in zoverre Portugees als anti-Mozambikaans kan gezien worden. Tegelijk, zegt Panaibra Gabriel Canda, is hij, als postkoloniaal kind, Mozambikaan met vele Portugese invloeden, wat betreft taal, cultuur, enz. Hij kan dat niet ontkennen. Het is een deel van hem. En hoezeer hij tegen Amália in danst, hij kan zich niet ontdoen van de schoonheid van haar muziek, en hij eigent zich die schoonheid toe.

3.

Hoewel zijn publiek vooral Westers is, weet Panaibra Gabriel Canda dat hij niet een andere voorstelling zou maken voor een hoofdzakelijk Mozambikaans publiek. Er is een universaliteit in zijn opzet; het wordt evengoed herkend door een publiek in het Noorden of het Zuiden. Iedereen zal zien, zegt hij, dat wanneer ik traditioneel dansmateriaal gebruik, ik dat niet zozeer doe om mijn Mozambikaanse roots te vieren. Zeer intentioneel roept hij een soort spanning op, een existentieel ongemak, waarbij zijn eigen verhaal, hijzelf, veel belangrijker is dan het verhaal van het dansmateriaal. Deze fascinatie en het respect voor de persoon in de kunstenaar vertaalt zich sterk in Panaibra Gabriel Canda’s relatie met de muzikant. Hij heeft – en zijn relatie, of liever gemis aan relatie met zijn vader speelt hier alleszins een belangrijke rol – een zeer speciale plaats in zijn hart voor die muzikanten die zichzelf kwetsbaar, non-conformistisch opstellen. In een van zijn vorige voorstellingen werkte hij met de saxofonist Orlando da Conceição, en hij heeft een sterke band met Chico António, een rebelse gitarist en zanger.

4.

In maart publiceerde The Guardian een artikel over de belangrijke veranderingen die de laatste jaren in Mozambique plaatsvonden. Zo werden onlangs voor de kust grote gasvelden ontdekt. En Braziliaanse investeerders zijn bezig de transportinfrastructuur uit te bouwen in de provincie Tete, die bijzonder rijk is aan koolmijnen, waardoor Mozambique eerlang de grootste uitvoerhaven van steenkool ter wereld kan worden.

Hoe ziet de toekomst van Mozambique er verder uit, na het kolonialisme, het communisme en de vermeende democratie? Volgens Panaibra Gabriel Canda is de persvrijheid erop vooruitgegaan, vooral sinds de moord op onderzoeksjournalist Carlos Cardoso in 2000. Maar een groot deel van de pers is in privéhanden, en vaak wordt er samengespeeld met de overheid. De belangen van deze elites halen het meestal op die van de gewone Mozambikaan. Mozambique blijft een van de armste landen ter wereld, en ook de middenklasse krijgt het volgens Panaibra Gabriel Canda steeds moeilijker. De prijzen gaan pijlsnel de hoogte in, waardoor zelfs mensen met voltijds werk zich niet langer een woning in de stad kunnen permitteren. Ook de voedselprijzen zijn in tien jaar tijd sterk gestegen. En het spreekt vanzelf dat, als de middenklasse het al moeilijk heeft, het nog veel erger gesteld is met de meerderheid van de mensen, die onder de armoedegrens leven. Dit betekent een sterke elitisering van de maatschappij, net als in Angola, waar een extreem rijke mini-elite zich het monopolie op de toegang van diensten en producten toe-eigent, zoals in de jaren voor 1974.

Panaibra Gabriel Canda ziet in deze omstandigheden een zeer specifieke rol voor de kunstenaar: hij moet een alternatieve stem zijn, zoals die van de Marrabenta een halve eeuw geleden.

Jasper Walgrave, Johannesburg, 2 April 2012

Back to top

Panaibra Gabriel Canda werd geboren in Maputo, volgde een artistieke opleiding in theater, muziek en dans. Hij genoot bijkomende training in hedendaagse dans in Lissabon en Maine-Lewiston. Sinds 1993 ontwikkelt hij zijn artistieke projecten. Sinds de start van CulturArte in 1998 heeft hij heel wat artistieke projecten ontwikkeld, met inbegrip van creaties, showcases en trainingsprojecten om plaatselijke dansscènes uit de grond te stampen. Hij werkt ook samen met kunstenaars uit Zuid-Afrika en Europa en met kunstenaars uit andere domeinen. Zijn werk werd getoond in Afrika, Europa, de Verenigde Staten en Latijns-Amerika. Enkele van zijn werken vielen in de prijzen: de African choreographic meeting in Parijs, 2006, de ZKB Patronage Prize, Zürich, 2008 en de Sylt Quelle Cultural Award, Zuid-Afrika 2009, en een aanmoedigende Duitse culturele prijs.

Back to top