Les Spectateurs

Théâtre 140

25, 26, 27, 28/05 – 20:30
1h 15min

Steden zijn de komende jaren het epicentrum van Lotte van den Bergs indringende, confronterende en beeldende werk. Dit keer werkte zij samen met makers en spelers uit Nederland, België, Liberia en Congo aan een productie over de beweging naar Kinshasa en terug. Ze is daarvoor vier maanden met een artistiek team naar de Congolese hoofdstad getrokken. Hoe voelt het om te gast te zijn in een land dat je niet kent? Lukt het je om banden te smeden of blijf je voor altijd een toeschouwer? Van den Berg plaatst het sterk individualistische perspectief van het Westen naast het intense en overweldigende besef van gezamenlijkheid waarvan alles in Kinshasa doordrongen is. Les Spectateurs gaat over behoefte aan eigenheid en zelfbehoud, maar ook over de hoop op plotse (haast onmogelijke) overgave aan alles wat je vreemd is. Het is een voorstelling over de toeschouwer, die er van op afstand naar verlangt te verdwijnen in de wereld waar hij naar kijkt…

Ploeg
Lotte van den Berg, Floor van Leeuwen, Anoek Nuyens, Rachid Laachir, Freija Wouters, Elizabet van der Kooij, Willem Weemhoff, Daan ’t Sas, Guido Kleene, Bright O’Richards, Anke Wirken, Bart Kusters, Ifor Schrauwen, Rianne van Hassel en anderen

Presentatie
Kunstenfestivaldesarts, Théâtre 140

Productie
OMSK (Dordrecht)

Coproductie
Kunstenfestivaldesarts, Theaterfestival Boulevard (’s-Hertogenbosch), De Internationale Keuze van de Rotterdamse Schouwburg, steirischer herbst festival (Graz), Zürcher Theater Spektakel, Toneelhuis (Antwerpen)

Met de steun van
SNS REAAL Fonds, VSB Fonds, Performing Arts Fund NL, Gemeente Dordrecht

Project gecoproduceerd door
NXTSTP, met de steun van het Cultuurprogramma van de Europese Unie

Back to top

Verlangen naar het onbekende

Met vijf Nederlanders en een Vlaming trok theatermaker Lotte van den Berg voor vier maanden naar Congo. Ze vestigden zich in Kinshasa, aan de rand van een groot zanderig plein in de volkswijk N’djili. Daar bouwden ze, samen met Kola, de eigenaar van het terrein en Toto Kisaku, de jonge en ambitieuze artistiek leider van het K-Mu Théâtre, een open atelier. Iedere week was er een expositie, presentatie, debat of performance. Anoek Nuyens werkte er als dramaturg en doet verslag.

Terwijl de landing wordt ingezet druk ik mijn hoofd tegen het raampje van het vliegtuig. We vliegen boven Kinshasa maar er is op dit late tijdstip van de dag niets meer te zien dan een donkere vlakte met hier en daar een lichtje. Het is alsof ik over een heilig land vlieg. Kinshasa is een kaarsendeken. Een stad die, zoals het lijkt, door een windvlaag uitgeblazen kan worden. Deze nog volledig onbekende plek wordt voor vier maanden de tijdelijke basis van theatercompagnie OMSK. Lotte van den Berg richtte twee jaar geleden het theatergezelschap OMSK op in Dordrecht. Op korte tijd verzamelde ze een groep kunstenaars (beeldend kunstenaars, theatermakers, een filmmaker) om zich heen en legde hen de vraag voor wat een thuis is. Vervolgens trokken ze de stad in, ontmoetten bewoners uit Dordrecht en omstreken en werkten samen aan de voorstelling en expositie Het verdwalen in kaart. Zodoende ontstonden er meer vragen. Want behalve het gevoel je aan een plek te willen hechten, een thuis te laten ontstaan, is er ook het verlangen om ver weg van thuis te zijn. Waar komt dat verlangen naar het onbekende vandaan?

Tijdelijke aanraking

De afgelopen jaren toerde Lotte van den Berg met haar voorstellingen de wereld rond. Deze periode van veel reizen en de tijdelijke aanraking van nieuwe grond en andere culturen leverde veel stof op tot nadenken. Hoe verhouden we ons vanuit onze eigen wereld tot andere werelden? Hoe zoek je toenadering tot de ander? Kan je je verplaatsen in het perspectief van een ander?

Samen met collega-maker Guido Kleene reed Lotte van den Berg in augustus 2007 in een Peugeot uit 1958 van de stad Douala (Kameroen) naar Kinshasa (Congo), waar Guido sindsdien is gevestigd. Al schrijvende en denkende ontstond het idee om met een groep uiteenlopende kijkers, denkers en makers naar deze miljoenenstad te trekken en juist de beleving van een onbekende andere wereld te ondervinden en te onderzoeken. Vanuit verschillende disciplines werden kunstenaars gevraagd: Rachid Laachir en Ank Daamen reisden mee als beeldend kunstenaars, Guido Kleene als theater- en filmmaker, Daan ’t Sas als machinebouwer, Fierman Baarspul als technicus en internetspecialist, Rianne van Hassel als producent en ikzelf als dramaturge. Tijdens de voorbereidingen van de reis vormde zich een tweede team kunstenaars in Dordrecht, dat zich uitgedaagd voelde om tijdens de reis de dialoog met de reizigers aan te gaan en zich op die manier te verhouden tot die onbekende wereld. Hieruit ontstonden verschillende briefwisselingen, live verbindingen via internet, en werden pakketten met werk en materiaal heen en weer gestuurd.

Een gewaagd project: vertrekken naar een geheel onbekende wereld zonder toneeltekst onder je arm, zonder afgebakend artistiek kader, maar met de intentie om daar ter plekke vragen te stellen en ideeën te laten ontstaan. Het is voor een buitenstaander misschien een ietwat naïeve houding, maar je zou hem ook onverschrokken kunnen noemen. De wereld inkijken zonder van te voren vastgestelde bedoelingen. Een open vizier voor het onverwachte. Die houding is in een stad als Kinshasa voor een buitenlander bepaald niet gewoon. De meeste buitenlanders in Kinshasa zijn er aanwezig vanuit heldere geloofsovertuigingen, zoals de katholieke missionarissen, of vanuit economische belangen, zoals veel Chinezen die daar hun business opzetten.

Wie hoort de zwarte vogel?

Tijdens het vallen van de avond, tussen acht en negen, vliegt er boven Kinshasa een grote zwarte vogel. Die vogel zie je niet. De lucht boven Kinshasa is net zo zwart als de vogel zelf. Je kan de vogel wel horen. ‘Brrr, brrr’ doet die, legt een man mij uit. Dat zijn de heksen. Die vliegen dan naar een plek om te eten. Ik knik naar de man die tegenover me zit. Hij zwijgt en kijkt me aan met een inspecterende blik. Het is echt waar, zegt hij nog eens. Als ik denk aan dingen waarvan ik weet dat ze bestaan, maar ze nog nooit met mijn eigen ogen gezien heb, dan denk ik aan een bacterie, een cel of weefsel uit mijn lichaam. Ik heb mijn lichaam nog nooit aan de binnenkant gezien, maar toch stel ik me mijn binnenkant voor en weet ik dat hij bestaat. Toch zal ik waarschijnlijk nooit diezelfde vogel kunnen horen omdat ik mijn eigen perspectief, de manier waarop mijn vader en moeder mij hebben grootgebracht, de manier waarop de wereld op mij indruk heeft gemaakt, niet kan uitschakelen. We verlangen naar het onbekende om de dingen die ons bekend zijn weer opnieuw te ervaren. Je verplaatsen in een ander heeft voor een groot deel te maken met jezelf. Samen met Lotte van den Berg, Guido Kleene en een aantal acteurs reden we tijdens een van de laatste weken een onbekende wijk in. In een brede straat installeerden we een groot kader uit bamboe van ongeveer vier bij vier meter. Voor het kader plaatsten we twaalf stoelen. Toen we op die stoelen zaten, midden op die weg met alle mensen om ons heen, slaakten we een kreet van vreugde. Dat waar we in onze eigen wereld zo vaak doorheen kijken, dat vertrouwde kader dat je de mogelijkheid biedt tot afstand en overzicht, stond nu midden in Kinshasa. Samen met tientallen nieuwsgierige mensen keken we door het kader alsof het een film was. Sommigen kozen ervoor er in te spelen en speelden kleine scènes voor het kader. Anderen bleven zitten en kijken.

We vertrokken naar Kinshasa op de dag dat in Nederland verkiezingen werden gehouden en vlogen terug in de week dat er een nieuw en relatief rechts kabinet tot stand kwam. Een van de belangrijkste items van dit nieuwe kabinet is dat integratie voortaan afgedwongen moet worden. De bedoeling is dat buitenlanders zich koste wat het kost volledig aanpassen aan de Nederlandse cultuur en samenleving. Dat een deel van hen in een andere wereld is opgegroeid doet niet ter zake. Je kan echter niet zomaar dat perspectief uitschakelen of verbieden. Dat is een deel van wie je bent.

In Kinshasa heb ik halverwege ons verblijf besloten om bij een Congolese familie te gaan wonen. ’s Ochtends om 5 uur ging ik met de meisjes naar de kerk, ik leerde een beetje Lingala, sprak zo min mogelijk Nederlands en at uitsluitend nog met mijn handen. Dat is een manier om een stad, een mens, een cultuur te leren kennen. Het is echter de kunst om in die onderdompeling je eigen manier van zijn niet te transformeren naar die van de ander en de ander te worden, de ander te willen zijn. ‘Wie nergens thuis is’, schrijft Patricia De Martelaere, ‘ziet nooit de banaliteit van de dingen, komt nooit tot automatismen. Wie nergens thuis is, vindt alles interessant, is altijd alert.’ (*) De houding die De Martelaere hier beschrijft is uitputtend en onmenselijk. Mensen hebben nu eenmaal de eigenschap zich te hechten aan andere levende wezens en aan plekken. Ieder mens heeft uiteindelijk een thuis nodig. Een plaats waar het eigen zijn vrijelijk tot uiting kan komen. Dan pas kan je je tot een ander richten. Om je uiteindelijk in die ander te kunnen verplaatsen moet je je eigen perspectief kunnen tonen, ook al lijken de verschillen soms onoverbrugbaar.

Anoek Nuyens
Een lange versie van de tekst is verschenen in Etcetera 123, december 2010

(*) Citaat uit: Verrassingen, Essays – Patricia de Martelaere. Meulenhoff, Amsterdam 1997

Back to top

Lotte van den Berg (°1975) raakte al tijdens haar jeugd gefascineerd door theater via haar vader, theatermaker Jozef van den Berg. Ze volgde de regieopleiding in Amsterdam en begon al tijdens haar studies zelf voorstellingen te maken, zowel in Vlaanderen als in Nederland. Van 2005 tot 2009 werkte Lotte van den Berg voor het Toneelhuis in Antwerpen, waar ze voor het eerst werkte aan producties voor grote theaterzalen. Voor het Toneelhuis regiseerde Lotte van den Berg onder meer Stillen (2006) en Winterverblijf (2007). In 2009 verliet Lotte van den Berg het Toneelhuis om zich te vestigen in Dordrecht. Daar creëerde ze OMSK, een eigen structuur in samenwerking met een aantal kunstenaars en artiesten. Met OMSK tekende Lotte van den Berg een ambitieus meerjarenplan uit, dat zal leiden langs onder andere Brussel en Kinshasa. In 2009 creëerde van den Berg de eerste productie van OMSK: Het verdwalen in kaart.

Back to top