Julia

Théâtre Varia

7, 8/05 – 20:30
9/05 – 15:00 + 20:30
POR > FR / NL
1h 10min

De openingsscène: een villa van nieuwe rijken in Rio de Janeiro. Een jong, welgesteld, blank meisje verleidt een zwarte bediende; een complex psychologisch verhaal van macht en sociale ongelijkheid ontvouwt zich. In een adaptatie van Juffrouw Julie (1888) van August Strindberg vertaalt Christiane Jatahy deze eeuwenoude onderwerpen moeiteloos naar het hedendaagse Brazilië met zijn heterogene bevolking. Jatahy werkt op het kruispunt van theater en cinema, en haar jongste voorstelling Julia is een uitgepuurd en spitsvondig samenspel van theater, film en live footage, vertolkt door twee uitstekende acteurs. De voorstelling toetst de blik van de toeschouwer aan een brandend actueel verhaal over klasse- en genderverschillen en de botsing van extremen in de hedendaagse samenleving. Met Christiane Jatahy introduceert het Kunstenfestivaldesarts een nieuwe en bijzondere stem uit het Braziliaanse theater. Julia is meeslepend theater met een sterke cinematografische inslag. Het ontdekken waard.

Tekstbewerking & regie
Christiane Jatahy

Met
Julia Bernat, Rodrigo dos Santos, Tatiana Tiburcio (video), Alice Gastal, Lucas Banhos, Gerson de Souza

Ontwerp decor
Marcelo Lipiani & Christiane jatahy

Constructie decor
Marcelo Lipiani

Live camera
David Pacheco

Belichting
Paulo Correia

Muziek
Rodrigo Marçal

Kostuums
Angele Fróes

Onderzoeksmedewerker
Dani Lima

Geluid
Paulo Ricardo Nunes & Denilson Lopes

Regieassistent
Fernanda Bond

Videoingenieur
Felipe Norkus

Regieassistent
Thiago Katona

Productiemanager
João Braune, Fomenta Produções

Fotografie
Davi Pacheco

Artistieke leiding
Marcelo Lipiani

Producent
Claudia Marques

Productie
Manuela Duque

Montage
Christiane Jatahy, Sergio Mekler & Mari Becker

Productie design
Marina Lage

Geluid
Paulo Ricardo Nunes

Klankmontage
Denílson Campos

Presentatie
Kunstenfestivaldesarts, Théâtre Varia

Productie
Axis Produções Artísticas (Rio de Janeiro) 


Met de steun van
Fundação Nacional de Artes FUNARTE (Brazil)

Back to top

Julia en de esthetiek van grenzen

Julia is een voorstelling geregisseerd door Christiane Jatahy, vrij geïnspireerd op de laatnegentiende-eeuwse tekst Fröken Julie van de Zweedse toneelschrijver August Strindberg. In de originele schriftuur van Strindberg vindt alle actie plaats in het huis van een graaf, op slechts één nacht tijd. De dochter van de graaf, Julie, heeft een relatie met Jean, een van de bedienden van de familie. Fröken Julie is een stuk over de liefde, of beter nog, over de onmogelijkheid van de liefde. Een onmogelijkheid die niet gevoed wordt door externe verboden - hoewel die gesymboliseerd worden door de vaderfiguur en zijn aangekondigde aankomst - maar door grenzen die de twee personages zichzelf opleggen en interioriseren. Grenzen die ervoor zorgen dat de liefde tussen hen niet kan openbloeien en ze allebei in ruïnes achterblijven. In de tekst wordt zowel een klassenstrijd als een strijd tussen de seksen uitgevochten.

In haar bewerking van de tekst transponeert Christiane Jatahy het verhaal naar het Rio de Janeiro van vandaag. Julie wordt Julia, een blank meisje uit het rijke zuiden van de stad dat verkering krijgt met Jelson, de persoonlijke chauffeur van de familie. Haar bewerking wordt daardoor een transgressie van de oorspronkelijke partituur van Strindberg. Hierdoor wordt het geloof in de eenduidigheid van de klassieke tekst gedemystificeerd en wordt komaf gemaakt met het idee dat de intrinsieke waarheid ligt in een enkele juiste interpretatie. In de lezing van Jatahy mag er vrij met de tekst worden omgegaan. Hij wordt als het ware ontheiligd, in de definitie van Agambem: "dat wat sinds lang bevroren was in een sfeer buiten de tijd en ruimte van de mens, wordt opnieuw door het profane geraakt en komt zo weer terecht in de wereld van het dynamische en het vloeibare." De bewerking van Jatahy weigert de traditionele begrenzingen van de tekst te aanvaarden en doet alle betekenissen, scènes en personages opnieuw ontploffen.

Wel blijft Christiane Jatahy trouw aan de moeilijke taak om op de vloer de essentie naar boven te halen van wat er in Fröken Julie speelt. Eigen indrukken en een persoonlijke lezing worden daarbij niet vermeden. Julia is in twee verschillende opzichten politiek theater. Jatahy weet in de Europese tekst uit 1888 een vorm van onderdrukking te identificeren die in het Brazilië van vandaag latent aanwezig blijft: de verhouding tussen meester en slaaf, tussen baas en bediende. Door het personage Jean te laten spelen door een zwarte raakt Jatahy een gevoelige snaar in Brazilië, namelijk de raciale verhoudingen van dominantie en discriminatie die nog steeds heersen in de Braziliaanse samenleving van vandaag. De hiërarchische sociale verhoudingen die afstammen uit het recente verleden van slavernij laten zich er nog steeds vlijmscherp aftekenen. Nog steeds komt het voor dat zwarten bij gezinnen inwonen als huisbedienden. In dit soort genaturaliseerde huiselijke structuren blijven alle relaties steeds schimmen van wat ze zouden kunnen zijn. Er staan afspraken en gevoelens op het spel die zich vaak amper concretiseren. Een vorm van onderdrukking vermomd in gevoelsmatige relaties.

In Julia is de verhouding tussen de personages emblematisch voor een dergelijke onmogelijkheid. De sociale en raciale barrières verhinderen welke relatie dan ook tussen Julia en Jelson. Beiden zitten vanwege omstandigheden gevangen in een vorm van historische vervreemding. Hoewel ze zich allebei geklemd voelen in oneerlijke sociale verhoudingen, blijkt het een haast onmogelijke taak om iets aan de situatie te veranderen. Julia en Jelson bezwijken dan ook onder de voorbestemdheid van hun lot.

Meer dan in andere stukken met videoprojectie of gefilmd theater creëert deze voorstelling een hybride werkelijkheid, een derde zone, waar cinema en theater zich verwikkelen tot een enkele artistieke uitdrukkingsvorm. De tekst van Strindberg wordt getoond aan de hand van een mix tussen theater, film en live cinema, in een complexe en originele compositie van kunst en media.

Naast theater en cinema in de eigenlijke zin wordt er namelijk gespeeld met een derde theatrale dimensie, namelijk die van het filmproces zelf. Op scène wordt een perspectief geboden op cinematografie dat doorgaans aan de ogen van de uiteindelijke filmkijker ontsnapt. De duidelijke aanwezigheid van de filmset, de cameraman die geregeld 'cut' roept of vraagt om een scène opnieuw te doen, het roept tijdens de voorstelling een extra betekenislaag op. Spelen de acteurs nu mee in een film? Of is het toch een stuk? Dankzij deze dimensie wordt een kwaliteit toegevoegd die op geen enkele andere manier denkbaar zou zijn: het risico dat cinema net als theater van dag tot dag verandert. Een vorm van cinema die niet langer de duidelijkheid en rust bezit van een film waarin alles definitief vastligt. Op geen enkele manier heeft dit iets te maken met gefilmde improvisaties. De scènes die tijdens de voorstelling gefilmd worden liggen wel degelijk vast en zijn definitief. Toch ontdoet die bepaaldheid de scènes niet van hun onophoudelijk geflirt met het 'moment'. Een geflirt dat zo kenmerkend is voor het leven en het theater. Cinema in haar traditionele vorm is niet in staat om de beleving van deze intimiteit 'in het moment' te genereren.

De regisseur staat bekend om haar spel met de verschillende lagen van de enscenering en het acteerwerk. De acteurs zijn tegelijkertijd zichzelf en de personages die ze spelen. In Julia halen de acteurs zich nog een extra uitdaging op de hals door zowel op scène als voor de camera te spelen en door om te gaan met de overgangen tussen beide media. Als de acteurs voor de camera spelen, worden hun handelingen en intenties tot in het kleinste detail geregistreerd. Tegelijkertijd barst elke speler bij vlagen van de explosieve energie die eigen is aan theateracteurs. De camera wordt onderbroken. De acteurs laten de grenzen van de cinema, het frame, het scenario, de set, tot en met zelfs de grenzen van de personages en de tekst van Strindberg ver achter zich.

Meer nog dan de tekst eenvoudigweg te actualiseren en de taal om te buigen naar een hedendaagsere vorm van spreken, wilde de regisseur dat de acteurs zich de woorden volledig eigen maakten. In plaats van een loutere herlezing lag de lat bij het bereiken van een scenische werkelijkheid bij de acteurs zelf. Die scenische werkelijkheid speelt namelijk een centrale rol in het werk van Jatahy. Ze onderzoekt als het ware de grens van het representeerbare. In dialoog met de logica van de podiumkunsten benadrukt Jatahy de ervaring van de performer en de complexiteit van de relatie tussen de kunstenaars en het publiek. Het idee 'relatie' vervult een belangrijke rol in het werk van de regisseur. De kracht van het acteerwerk van Julia Bernat en Rodrigo dos Santos staat in relatie tot datgene wat zij van dag tot dag terugkrijgen van het publiek.

Naast de bewerking van de tekst op zich beroept de voorstelling zich op een dissociatie tussen beweging en tekst. Hierdoor ontstaan onvoorziene en originele acties die de tekst een innovatieve en verrassende betekenis geven - zoals in de vrijscène tussen de personages die wordt gelardeerd met een van de belangrijkste dialogen van het stuk, of wanneer de personages in een vooraf gefilmde sequentie met elkaar praten terwijl ze aan het zwembad zitten of zwemmen. Tekst en actie worden zo tegenover elkaar geplaatst dat ze een nieuwe manier van kijken afdwingen ten opzichte van de personages en de scène.

Het stuk herdefinieert het perspectief en de blik van de toeschouwer door een verdubbeling van het geprojecteerde en reële beeld te creëren. De toeschouwer kijkt ook door de ogen van de camera en is daardoor in staat in te zoomen, een close-up te zien van een hand op een dijbeen, of de woedende blik van de actrice. In tegenstelling tot het traditionele theater waar de toeschouwer een relatief constante ruimtelijke relatie ontwikkelt met de acteur en het personage, wordt de toeschouwer hier uit zijn vertrouwde positie getrokken en wordt de relatie met de scène getransformeerd doordat het theaterbeeld verdubbeld en getoond wordt via twee grote beweeglijke schermen. De kijker kiest zelf waar hij naar kijkt. De blik wordt beweeglijk. Standpunten vermenigvuldigen zich in de tijd en de ruimte. De indrukwekkende structuur van die bewegende projecties ontwikkelde de regisseur in samenwerking met haar kompaan en collega Marcelo Lipiani. Dankzij zijn scenografische elementen wordt het idee van verschillende gezichtshoeken concreet. De schermen onthullen en omsluieren delen van het podium en creëren een dupliciteit van het beeld waartussen zich de overgangen tussen verschillende artistieke idiomen bewegen.

Het traject dat Christiane Jatahy in Julia en in haar eerdere voorstellingen ontwikkelt, getuigt van een authentiek onderzoek. Haar werk wordt doorwasemd van de discussie over hoe je het reële en fictionele in het theater tegenover elkaar verhoudt. Over hoe je het reële tot fictie ombuigt. Over hoe je in die fictie waarheid vindt. In haar stukken ondervindt je dat het onmogelijk is het theater en wat daarbuiten ligt van elkaar te scheiden. Alsof elke acteur omwikkeld worden door lagen van allerlei verschillende personages. De finale en pure waarheid, de oorsprong, blijft onbereikbaar. Het idee van een personage, in de strikte zin van het woord, houdt op te bestaan. Wat overblijft is de manier waarop de acteur dat personage ziet. Het personage ontstaat in de hybride zone, het grensgebied tussen de acteur en het personage zelf.

Het onderzoek van Christiane Jatahy doet een profane wind door bestaande beperkingen en conventies waaien. Haar onderzoek gaat over grenzen. Of beter gezegd, haar onderzoek stelt grenzen in vraag, overschrijdt ze, speelt met de limieten. De grens tussen acteur en personage, tussen tekst en theater, tussen de vloer en het publiek, tussen de scène en de werkelijkheid, tussen theater en cinema, en in het geval van Julia, tussen klassiek en hedendaags. Jatahy's theatrale speurtocht vertrekt vanuit een esthetica van grenzen, een esthetica waarin de relaties tussen elementen onderling krachtiger zijn dan die elementen zelf.

Julia is een diepgaande en viscerale onderdompeling die je tegelijkertijd licht en behendig laat navigeren door verschillende taalregisters en elementen. Alle aspecten in het onderzoek en werk van Jatahy worden opgeroepen, versterkt en uitgediept. Het stuk is een eindhaven, de synthese van een lange reis, het heden dat volgt op een geschiedenis van verontwaardigen en veroveringen. Haal diep adem en spring mee in deze cinematografische immersie, duik onder in deze zee van denkbeelden en verbeelding, tot je ogen verdrinken en het stuk je de adem beneemt. Geniet van de voorstelling!

Fernanda Bond is onderzoeker en doctoreert in de podiumkunsten aan de Universidade Federal do Estado do Rio de Janeiro en Columbia University in New York

Back to top

Het werk van Christiane Jatahy (1968) spitst zich toe op het verkennen van nieuwe theatrale gebieden. Eerst voerde ze stukken op in onconventionele ruimtes, waarbij ze nieuwe vormen van interactie tussen podium en publiek zocht. Vanaf 2003 werd haar onderzoek extremer, met producties die de subtiele grens tussen realiteit en fictie, acteur en personage, hier-en-nu en gerepeteerde scène deden vervagen. Het doel is altijd om een levendige, dynamische relatie te creëren met het publiek. Recent begon ze ook audiovisuele talen te gebruiken in haar werk, zoals bijvoorbeeld in Conjugado (The studio apartment), waarin het gebruik van video en live performance werd opgenomen, en Corte Seco (Straight Cut), waarin bewakingscamera’s tonen wat er zich afspeelt in de directe omgeving en achter de schermen van het live theater. In 2012 regisseerde ze A falta que nos move (The lack that moves us), dat gedurende 13 uur non-stop werd opgenomen, zonder cuts, met behulp van drie handcamera’s. De gemonteerde beelden werden een film, die in cinema’s en op filmfestivals werd getoond. De beelden werden ook op drie grote schermen getoond, tijdens een filmische voorstelling die dertien uren duurde en die begon om 17.00u, precies hetzelfde tijdstip waarop de opnames waren begonnen, en eindigde om 6.00u de volgende dag.

Back to top