De misdaad. De man zonder eigenschappen III

Théâtre National

24, 25/05 - 20:15
NL > FR
1h 30min

De man zonder eigenschappen is een kleurrijk panorama van een maatschappij die op een vulkaan danst, maar zich niet bewust is van de nakende uitbarsting. In zijn bewerking van Musil schetst Guy Cassiers bloei en ondergang van het Oostenrijks-Hongaarse rijk en onthult zo de relatie tussen individu, politiek en macht. Na het laatste avondmaal in De parallelactie en de onmogelijke vlucht uit Het mystieke huwelijk , is het laatste luik van de cyclus een flashback geworden. Vanuit zijn cel denkt moordenaar en verkrachter Moosbrugger na over zijn misdaden. Zijn monoloog onthult het blinde geweld dat schuilgaat onder het dunne laagje vernis dat beschaving heet. Maar Moosbrugger is evengoed Musil, die 25 jaar obsessief aan zijn onvoltooide roman schreef. In De misdaad laat acteur Johan Leysen de gedachten van de moordenaar en de schrijver in elkaar overvloeien. Is de kunstenaar op zijn manier ook niet een soort ‘misdadiger’ die de normen en grenzen van de maatschappij overschrijdt?

Regie
Guy Cassiers

Tekst
Robert Musil

Tekstbewerking
Yves Petry

Dramaturgie
Erwin Jans

Artistieke medewerker
Luc De Wit

Spel
Johan Leysen, Liesa Van der Aa

Vormgeving
Guy Cassiers, Enrico Bagnoli

Lichtontwerp
Enrico Bagnoli

Geluidsontwerp
Diederik De Cock i.s.m. Liesa Van der Aa

Beeldmontage
Frederik Jassogne/vzw Hangaar

Kostuumontwerp
Belgat (Valentine Kempynck)

Productieleiding
Stefaan Deldaele

Technische productieleiding
Joost Man

Regieassistente
Lut Lievens

Videotechniek
Bram Delafonteyne

Geluidstechniek
Tom Daniels

Lichttechniek
Lucas Van Haesbroeck

Kleedster
Monique Van Hassel

Boventiteling
Erik Borgman

Techniek Bourla
Ilse Van Den Dorpel, Maarten Meeussen, Philip De Witte, Frederik Liekens, Koen Deveux

Uitvoering kostuums
Kostuumatelier Toneelhuis (Christiane De Feyter, Erna Van Goethem)

Uitvoering decor
Decoratelier Toneelhuis (Karl Schneider, Patrick Jacobs, Jan Palinckx)

Met dank aan
Jason Saraigh

Presentation
Kunstenfestivaldesarts, Théâtre National de la Communauté française

Productie
Toneelhuis (Antwerpen)

Coproductie
Holland Festival (Amsterdam), Les Théâtres De La Ville De Luxembourg, Maison De La Culture d’Amiens, CDN Orléans, deSingel (Antwerpen)

Het script is gebaseerd op de Nederlandse vertaling van Ingeborg Lesener © 1988/1989/1996 Ingeborg Lesener & uitgeverij J.M. Meulenhoff Bv (Amsterdam)

Back to top

De Misdaad

De Misdaad is het derde deel van Guy Cassiers' driedelige theatercyclus De man zonder eigenschappen, gebaseerd op de gelijknamige roman van Robert Musil (1880-1942). Cassiers vroeg aan de Vlaamse schrijver Yves Petry om het sluitstuk van de trilogie te schrijven rond twee figuren: de moordenaar Moosbrugger, een personage uit de roman, en de schrijver Robert Musil zelf.

Robert Musil stierf op 15 april 1942 in Genève. Twee dagen later werd hij gecremeerd in de aanwezigheid van acht personen. Musil ging ervan uit dat hij tachtig zou worden en dat hij voldoende tijd zou hebben om zijn roman De man zonder eigenschappen af te maken. Tegelijkertijd zat de twijfel bij hem heel diep. Twijfel of het hem wel zou lukken. Maar ook twijfel of het allemaal nog zin had. Waarom in 1942, op het hoogtepunt van de nazimachtsgreep over Europa, nog werken aan een panorama van de oude wereld van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie in 1913, net voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog? Musil vreesde dat zijn werk geen actualiteitswaarde meer had, dat de wereld intussen te diepgaand was veranderd. Toch was hij er ook van overtuigd dat hij aan een cruciaal boek aan het schrijven was. De geschiedenis heeft hem uiteindelijk gelijk gegeven. Zijn roman, die het statuut heeft van een onvoltooide symfonie, wordt nu algemeen beschouwd als een van de belangrijkste Europese romans van de twintigste eeuw.

De man zonder eigenschappen is een kleurrijk en satirisch panorama van een maatschappij die danst op een vulkaan, maar zich niet bewust is van de nakende uitbarsting. Die uitbarsting is de Eerste Wereldoorlog. De samenleving in kwestie is het grote, multinationale en multiculturele Oostenrijks-Hongaarse Rijk, dat tegelijk een koninkrijk en een keizerrijk is: K & K, vandaar de naam Kakanië die Musil er spottend aan gaf. De eenheid van het Rijk staat onder druk van de talrijke nationalismen. Die spanning zal in 1914 uiteindelijk leiden tot de Eerste Wereldoorlog, die brutaal en definitief een einde maakt aan het Oude Europa.
In het eerste deel van de driedelige cyclus - De Parallelactie - bevinden we ons in het Wenen van net voor de Eerste Wereldoorlog. Wenen is de hoofdstad van het grote Oostenrijks-Hongaarse Keizerrijk, dat tegelijk ook een Koninkrijk is. Keizer Franz Jozef besteeg in 1848 de troon. De hoogste Weense kringen willen het zeventigjarige keizerschap van hun vorst in 1918 met alle luister bijzetten. Ze organiseren zich daarom in de Grote Patriottische Actie (de Parallelactie) die ideeën moet verzamelen en op zoek moet gaan naar de hoogste allesomvattende idee. Maar al snel blijkt duidelijk dat die ene alles overkoepelende idee niet bestaat en dat de deelnemers aan de Grote Patriottische Actie verschillende agenda's hebben. Een monsterverbond van nationalistische, rechts-extremistische, militaristische en kapitalistische krachten staat op het punt om de eenheid van het Rijk te ondermijnen.
Op het einde van het eerste deel krijgt Ulrich het bericht dat zijn vader overleden is. Bij het begin van het tweede deel, Het Mystieke Huwelijk, treffen we Ulrich aan in het ouderlijke huis. Daar ontmoet hij na vele jaren opnieuw zijn zus Agathe. Ze groeiden als kinderen samen op, maar werden door de kostschool van elkaar gescheiden. Ze zijn broer en zus, maar kennen elkaar nauwelijks. In hun gesprekken halen ze herinneringen op aan een zomer die ze als kinderen samen doorbrachten. Ulrich en Agathe groeien steeds dichter naar elkaar toe, ook al beseffen ze de onmogelijkheid van hun situatie.
Het derde deel, De Misdaad, verlegt de focus enigszins. De cyclus als een geheel kan als een trechter gelezen worden. In het eerste deel krijgen we een panoramische blik op de samenleving, in het tweede deel dringen we door tot de intimiteit van een koppel, in het derde deel tenslotte dalen we af in de donkere krochten van het onbewuste. Op vraag van Guy Cassiers schreef Yves Petry een stuk waarvoor hij zich zowel door de roman als door de biografie van Musil laat inspireren. In De Misdaad staan twee ‘koppels' centraal: Moosbrugger en een anonieme prostituee en Musil en zijn jeugdliefde Herma.

Moosbrugger is een personage uit De man zonder eigenschappen. Hij is een verkrachter en een moordenaar. Zijn gruwelijke moord op een prostituee en zijn proces trekken in de eerste twee delen van de theatercyclus de aandacht van de andere personages. Moosbrugger is een belangrijk gespreksonderwerp. Onbewust is hij voor hen een ‘dader', letterlijk iemand die ‘een daad' gesteld heeft - hoe gruwelijk ook - waarmee hun eigen dadenloosheid en onbeslistheid in schril contrast staat. Moosbrugger wordt de incarnatie van hun diepste en meest verborgen driften. In het derde deel komt Moosbrugger zelf aan het woord. En naast hem treedt ook de schrijver zelf op. Yves Petry concentreerde zich op een episode uit Musils jongvolwassenheid. In de winter van 1901 maakt Musil kennis met Hermine Dietz, bediende in een stoffenzaak. Hij begint met haar een relatie. Op 2 maart 1902 schrijft Musil voor het eerst in zijn dagboek over zijn syfilisinfectie, waarschijnlijk opgelopen tijdens een prostitueebezoek. Hij krijgt een anderhalf jaar durende behandeling met kwikinwrijvingen en jodiumkuren. In de lente/zomer van 1906 heeft Herma een syfilitische miskraam. Het is zeer waarschijnlijk dat Musil zijn besmetting op haar heeft overgedragen, hoewel hij zijn schuld probeert te minimaliseren door Herma van overspel te verdenken. Er ontstaan grote spanningen tussen Robert en zijn ouders, die aandringen op een verbreken van de relatie en een schikking met Herma. Begin november sterft Herma. Musil is niet aanwezig bij haar sterfbed omdat hij op dat ogenblik op reis is. De impact van Herma's dood op Musil was vernietigend. Dat blijkt duidelijk uit een aantekening in zijn dagboeken, waarin hij - in de derde persoon - beschrijft hoe hij zich voelt wanneer hij het dode lichaam van Herma ziet: "En Robert moest aan dit lichaam denken, toe het nog beweeglijk was en hoe het sidderde en zich tegen hem aanvlijde en niet rustte eer het zich in het bed een veilig nest had gewoeld en zei: jongetje van me, lief, lief jongetje van me, nu pas ben ik gelukkig, nu pas ben je helemaal van mij... En de tranen stroomden hem uit de ogen. Maar ze luchtten hem niet op. Heel diep zat een hardnekkige pijn, die ze niet konden oplossen - en die dreef Robert voort door de kamer en liet hem met zijn tanden in de kleren bijten die Herma nog aan de wand had laten hangen." Musils biograaf Karl Corino tekent bij deze passage het volgende aan: "Noch daarvoor, noch daarna heeft Musil ooit een zodanige ontreddering gevoeld en geuit - en prompt schaamde hij er zich over." Musil heeft zijn relatie met Herma en haar dood later uitgewerkt in de novelle Tonka (1924). Hierin probeert Musil zich van schuld vrij te pleiten door Tonka als een overspelige vrouw af te beelden, ook al beweert zij van niet. Hij laat zich zelfs verleiden tot de bewering dat de artsen bij zijn held ‘immers nooit een ziekte hebben kunnen vinden'. Hij doet alles om de ‘vreselijke, ernstige, sluipende ziekte' van Tonka niet bij naam te noemen. En voor zijn held stond de waarschijnlijkheid ‘dat hij noch de vader van Tonka's kind, noch de verwekker van haar ziekte was, gelijk met zekerheid'. Ook de hartverscheurende scène aan het doodsbed heeft Musil uit de novelle weggecensureerd. Volgens Corino was de dood van Herma "een van de pijnlijkste ogenblikken van (Musils) leven."
Tot zover de autobiografie en de literaire verwerking ervan. In De Misdaad gaat Yves Petry nog een andere richting uit. Als geestverschijningen confronteren de vrouwen de moordenaar en de schrijver met hun (mis)daden. Zijn zij de stemmen in hun hoofd? Het gezond verstand? De onverschilligheid? De normaliteit? Wat bezielt de twee mannen om te doen wat ze doen? Wat vertegenwoordigen zij? Het genie? De uitzondering? De afwijking?

"Moordenaar en schrijver sluiten hun fraaie verbond in de hoop zich voor hun al dan niet ingebeelde rechters niet te moeten schamen dat wat ze hebben gezegd, gedacht en gedaan, hoe uniek ook, uiteindelijk toch niet zo beslissend was. Dat de misdaad weinig betekenis had, dat het schrijven niet doorslaggevend is geweest."

Back to top

Guy Cassiers (°1960) behoort tot de top van de Europese theatermakers. Zijn eigenzinnige theatertaal waarin visuele technologie een geslaagd huwelijk aangaat met passie voor literatuur, wordt in binnenen buitenland erg gewaardeerd. De voorbije jaren concentreerde Guy Cassiers zich in zijn Triptiek van de macht (Mefisto for ever, Wolfskers en Atropa. De wraak van de vrede) op de complexe relaties tussen kunst, politiek en macht. Die thematiek werkt hij nu verder uit in een nieuw drieluik rond De man zonder eigenschappen, de grote roman van Robert Musil. Naast het visuele is ook de muziek een steeds belangrijkere rol gaan spelen in de voorstellingen van Cassiers. Dat werd duidelijk in de twee operacreaties die hij in 2009 maakte: House of the Sleeping Beauties (muziek Kris Defoort) en Adam in Ballingschap (muziek Rob Zuidam). Wellicht geen toeval dat hij op dit ogenblik Wagners Ring ensceneert in Berlijn en Milaan. Guy Cassiers' groeiende aandacht voor de Europese politieke geschiedenis blijkt eveneens uit zijn nieuwste projecten Bloed & rozen. Het lied van Jeanne en Gilles, over de macht en de manipulaties van de Kerk, en Duister hart (naar Heart of Darkness van Joseph Conrad) over het koloniale verleden. Wie daarnaast Swchwrm gaat zien, weet dat Guy Cassiers in zijn werk ook een lichtere toets durft aan te slaan.

Back to top