Bartleby

Rosas Performance Space / P.A.R.T.S.

12, 15, 16, 17/05 > 20:00
13/05 > 18:00
Duration: 45’

"I would prefer not to." Met deze beleefde, maar koppige formule legt een kantoorklerk de werking van zijn collega's en het hele bedrijf lam. Voor zijn nieuwste choreografie baseert François Verret zich op Herman Melville’s beroemde novelle Bartleby. Bartleby is geen rebel of opstandeling, hij is "een eenzaat die alleen maar kan overleven door een steen te worden, door de wil te ontkennen, en zich in die opschorting op te offeren" (G. Deleuze). Net als in Kaspar Konzert houdt Verret zich in Bartleby op aan de rand van het zegbare. Op zoek naar een andere, verloren wereld, aan gene zijde van een samenleving van efficiëntie, discipline en perfectie. Verret 'verstrooit' het personage over zijn acteurs, dansers, acrobaten en een muzikant: "Er schuilt een Bartleby in ieder van ons".

D'après/Naar/Based on: Herman Melville, Bartleby

Mise en scène/Regie/Direction: François Verret

Avec/Met/With: Jean-Pierre Drouet, Atsama Lafosse, Mahmoud Louertani, Benjamin Monnier, Eszter Salamon, Abdel Senhadji, François Verret

Scénographie/Scenografie/Scenography: Claudine Brahem

Eclairages/Lichtontwerp/Lighting design: Christian Dubet

Assistant/Assistent/Assistant: Gwendal Malard

Création sonore/Klankontwerp/Sound design: Etienne Bultingaire

Assistant/Assistent/Assistant: Eric Le Gallo

Directeur technique/Technisch directeur/Technical director: Alain Nicolas

Assistant/Assistent/Assistant: Sébastien Lamouret

Production/Productie/Production: La Compagnie François Verret (Paris), Théâtre National de Bretagne/TNB (Rennes), Théâtre de la Ville (Paris), Espace des Arts (Chalon-sur-Saône), Polyphon

Avec le soutien de/Met de steun van/Supported by: ADAMI, DRAC Ile de France, Ministère de la Culture et de la Communication (F), Conseil Général de Seine Saint Denis (F), l'Association Française d'Action Artistique et le service de coopération et d'action culturelle de l'ambassade de France à Bruxelles

Présentation/Presentatie/Presentation: Rosas Performance Space, KunstenFESTIVALdesArts

Back to top

"I would prefer not to": met die eenvoudige, beleefde maar koppige en onweerlegbare formule paralyseert een kantoorklerk de werking van zijn collega's en van het hele bedrijf. Op iedere vraag om met andere collega's samen te werken, om een luchtje te gaan scheppen, om zijn dossiers af te handelen, om zijn kantoor te verlaten... antwoordt Bartleby steeds weer: "I would prefer not to". "Ik zou verkiezen van niet". Met Bartleby heeft de Amerikaanse schrijver Herman Melville een van de meest enigmatische personages uit de wereldliteratuur geschapen. Melville schreef de novelle in 1853, op een ogenblik dat hij al een tiental romans, waaronder Moby Dick, op zijn naam had staan. Toch kon hij financieel de touwtjes nog steeds niet aan elkaar vastknopen en was hij verplicht allerlei karweitjes aan te pakken. Hij werkte bij banken en op advocatenkantoren, hij gaf les en scheepte zelfs in op fregatten en walvisvaarders. Die ervaringen en observaties maakten hem gevoelig voor een samenleving die zich in het midden van de negentiende eeuw aan het transformeren was tot een moderne maatschappij. Bartlebyspeelt zich af in een notariskantoor in de schaduw van Wall Street, het economische symbool van het nog jonge kapitalisme dat in de tweede helft van de negentiende eeuw de wereld agressief zal veroveren.

Bartleby is geen opstandeling, geen rebel, en al evenmin een duivelse, monsterachtige figuur. Zijn mysterie blijft ook na anderhalve eeuw intact. Denkers als Gilles Deleuze, Maurice Blanchot en Hannah Arendt raakten gefascineerd door de passieve 'oppositie' die Bartleby voert tegen de logica van het systeem waarin de hele maatschappij terecht is gekomen. Voor Deleuze legt Bartleby het irrationele in zijn omgeving bloot: hij is "een eenzaat die alleen maar kan overleven door een steen te worden, door de wil te ontkennen en zich in die opschorting op te offeren."

Wie vertrouwd is met de verbeeldingswereld van choreograaf François Verret zal niet verbaasd zijn met zijn fascinatie voor Melville’s creatie. In zijn theaterwerk probeert Verret voortdurend een plek te creëren voor ervaringen die zich aan een rationele logica onttrekken, ervaringen die zich aan de rand van het zegbare ophouden en zich pas tonen in de paradox en de ambiguïteit. Verret creëert in zijn choreografieën zones van intimiteit waarin zijn personages zichzelf proberen te definiëren, los van de sociaal aanvaarde en opgelegde codes. Een onmogelijke opdracht in een wereld van netwerken, communicatiesatellieten en voortschrijdende globalisering. Toch is dat de inzet van Verrets artistieke zoektocht. Zijn Kaspar Konzert tijdens het vorige KunstenFESTIVALdesArts vertelde reeds dat verhaal. In 1832 duikt in het Duitse plaatsje Nuremberg een jongeman op die geen enkele menselijke opvoeding gekregen heeft en zich als een wild dier gedraagt. Hij krijgt de naam Kaspar Hauser en men probeert hem alsnog te disciplineren en te socialiseren. Enkele maanden later wordt hij op mysterieuze wijze vermoord. Kaspar Konzert toont een Kaspar die zich als een acrobaat-vogel van de aarde wil losmaken, maar wiens val onvermijdelijk is. In de tragische geschiedenis van Kaspar klinkt de morele verwarring van de moderne samenleving door, waarin individu en gemeenschap, vrijheid en verplichting, natuur en cultuur gewelddadig en onverzoenlijk tegenover elkaar staan.

Net zomin als Verret het Kasparverhaal letterlijk ensceneerde, doet hij dat met Melville’s novelle: "De vraag die zich stelt is niet die naar een adaptatie, maar naar een creatie vertrekkende van de tekst." Bartleby verschijnt zelfs niet als personage op de scène. Verret 'verstrooit' hem over zijn acteurs, dansers, acrobaten en muzikant op scène. Verret concentreert zich op de 'primaire menselijkheid' die Bartleby, net zoals Kaspar, incarneert: "Er sluimert een Bartleby in ieder van ons, om zich soms onverwacht te tonen, voor lange tijd onder te duiken, of nooit meer te ontwaken." In dat perspectief is de figuur van de notaris, die Bartleby engageert, van belang. Hij behoort tot de wereld met zijn wetten en verplichtingen, maar hij herkent in Bartleby iets van een andere, verloren wereld. In onze door productie en consumptie bepaalde, door ambitie en perfectie geterroriseerde en door de tijd opgejaagde samenleving is er geen plek voor die andere ervaring. Niet alleen in zijn voorstellingen, maar ook en misschien in de eerste plaats in het werkproces is François Verret begaan met het creëren van een zone waarin dialoog, uitwisseling, gelijkheid, het recht om te dromen en te falen de funderende principes zijn. Verret: "Salman Rushdie heeft geschreven 'dat de moderniteit de permanente ontdekking van de twijfel' is. Leven wil zeggen zich toewijden aan dit voortdurende ‘in vraag stellen’."

De scène is voor Verret de plaats bij uitstek om ‘een andere taal’ te spreken, een taal die niet gedirigeerd wordt door een hiërarchie van zinnen, beroepen, waarden of personen. "Bij het werken aan Bartleby hebben we geprobeerd uit te zoeken wat vertrouwen betekent. We hebben ons vragen gesteld naar de virtuositeit: wat is een kwetsbaar en breekbaar menselijk wezen tegenover de stilzwijgende eis van een steeds grotere virtuositeit en perfectie? Dat alles wordt niet getoond in de voorstelling. Ik verafschuw 'iets willen zeggen'. We hebben samen gewerkt aan een andere verhouding tot de tijd, de ruimte, de lucht, de aanwezigheid, de stilte, tot het niet bewegen, het spreken, het geluid, het licht, om emoties en gedachten op te wekken. Dan bloeit de ziel open, die mysterieuze plek tussen hart en geest..."

Back to top