Uncanny Valley

    30/05  | 13:00
    30/05  | 16:00
    30/05  | 19:00
    30/05  | 22:00
    31/05  | 16:00
    31/05  | 19:00
    31/05  | 22:00
    01/06  | 13:00
    01/06  | 16:00
    01/06  | 19:00
    01/06  | 22:00

€ 20 / € 16
1h30
EN > FR/NL

Wanneer een robot te veel op de mens gaat lijken, worden we wantrouwig. De afkeer komt voort uit een zelftwijfel en de vraag waarin de mens zich nog onderscheidt van de machine. Dit vreemde gevoel werd door de Japanse roboticaprofessor Masahiro Mori omschreven als de ‘griezelvallei’ (uncanny valley) en vormt het uitgangspunt voor de creatie van het Rimini Protokoll. Het Duitse collectief werkt voor het eerst samen met een toneelauteur, Thomas Melle, en liet een humanoïde robot creëren naar diens fysieke voorkomen. De levensechte, mechanische dubbelganger neemt op het podium de plaats in van het menselijke origineel. Deze verwisseling roept heel wat vragen op. Wat gebeurt er met het origineel wanneer de kopie alles overneemt? Leert het origineel zichzelf beter kennen door zijn elektronische alter ego? Zijn kopie en origineel veroordeeld tot competitie of sluiten ze een verbond? En voelen we als toeschouwer evenveel empathie voor de mens als voor de machine? Uncanny Valley is een verontrustende confrontatie met de steeds dunner wordende grens tussen beide.

Door: Rimini Protokoll (Stefan Kaegi) & Thomas Melle Münchner Kammerspiele
Concept, tekst en regie: Stefan Kaegi
Tekst, lichaam en stem: Thomas Melle
Uitrusting: Evi Bauer
Animatronic: Chiscreatures Filmeffects GmbH
Vervaardiging en afwerking van siliconenhoofd/kleuring en haar: Tommy Opatz
Dramaturgie: Martin Valdés-Stauber
Video beeld: Mikko Gaestel
Muziek: Nicolas Neecke
Boventitelen: Babel Subtitling  

Presentatie: Kunstenfestivaldesarts, Kaaistudio’s
Productie: Münchner Kammerspiele
Coproductie: Temporada Alta (Girona), Berliner Festspiele (Berlijn), Immersion - Feodor Elutine (Moskau), SPRING Performing Arts Festival (Utrecht), FOG Triennale Milano Performing Arts (Milan), donaufestival (Krems)
Uitvoeringsrechten: Rowohlt Theater Verlag, Reinbek bei Hamburg
Met de steun van: Duits Ministerie van Buitenlandse Zaken en Goethe Institut

Back to top

Vanavond nodigt schrijver Thomas Melle het publiek uit voor een lezing. Dergelijke geritualiseerde gebeurtenissen zorgen voor een zogenaamd authentieke uitwisseling tussen lezers en schrijvers. Maar staat de gecontroleerde publieke verschijningsvorm dit niet in de weg? Wordt hetzelfde programma elke avond opnieuw afgehaspeld? Misschien is het zelfs mogelijk deze onaangename repetitieve taak uit te besteden aan een geautomatiseerde machine. Dit apparaat zou dan op een eeuwig durende leestournee gestuurd kunnen worden. In Uncanny Valley doet regisseur Stefan Kaegi (Rimini Protokoll) een experiment in een theater-zaal zonder acteurs. Thomas Melle wordt vervangen door een geanimeerde kopie van hemzelf. Technische precisiemechaniek, een masker en een programma maken van de machine een acteur. De gelaatsuitdrukking, beweging en taal kunnen misschien wel empathie opwekken. Of blijft de animatie steken in de onheimelijke vallei? Overtuigt de imitatie of vinden we de gebreken grappig? Voelen we ons vervreemd of is deze robot performance een belediging?

Mensen zijn onstabiel, ze worden nerveus of moe. Hoe kan deze instabiliteit gecontroleerd en daardoor vermeden worden? In de industrie voeren robots vele taken efficiënt en precies uit. Ze ontlasten de mens. Deze automatische machines voeren betrouwbaar steeds dezelfde taak uit door simpelweg te doen waarvoor ze geprogrammeerd zijn. Om emotionele verwarring te voorkomen zien ze er zo weinig mogelijk als mensen uit. Humanoïde robots daarentegen, zoals ontwikkeld in de ouderenzorg, imiteren het menselijke uiterlijk om ze aanvaardbaar te maken. Kan zo’n humanoïde de plaats innemen van een schrijver tijdens zijn leestournee? De machine zou in ieder geval nooit moe worden en zou hetzelfde programma avond na avond kunnen herhalen.

Geeft het uitbesteden van onaangename taken verlichting? Of is het vervangen worden door een machine een bron van angst? Hoe dan ook, Thomas Melle geeft de controle aan zijn dubbelganger, die hem zowel vervangt als verwijdert. De robot op het toneel wordt een object van projectie voor een toekomst waarin het menselijke origineel niet langer te onderscheiden is in een onveranderlijke wereld van consistente algoritmes en machines. De animatronische kopie geeft met mechanische en onklopbare precisie elke keer opnieuw dezelfde lezing. Wat betekent het de controle aan een code over te laten die zonder variatie herhaald wordt? Wiens stem wordt er in de Uncanny Valley gehoord en wat is haar agenda?

Uncanny Valley begint met de aankondiging van Thomas Melle dat hij een lezing gaat geven over het probleem van instabiliteit. Hij heeft de zaal al lang verlaten en toch is hij in staat over zijn leven en dat van de computerwetenschapper Alan Turing te praten. Turing’s werk heeft de weg geëffend voor de ontwikkeling van moderne computers en ons begrip van artificiële intelligentie gevormd. Melle’s dubbelganger gebruikt deze twee biografiëen om het over controleverlies en de scheurtjes in het dagdagelijkse leven te hebben. Maar het experiment dat regisseur Stefan Kaegi op het podium brengt, sluit dergelijke instabiliteit volledig uit. De dubbelganger zal zijn programma altijd heel betrouwbaar uitvoeren. Door precies dat te doen, heeft de Melle robot het over duplicatie en komt hij tot de conclusie dat uitbesteding perfect zou zijn. “Na het delen van het deel van mijn geest dat ik voor mijn boek geëxtraheerd heb, besteed ik nu mijn lichaam uit en kan ik het op tournee laten gaan en al de onaangename dingen laten doen.” Thomas Melle, wiens stand-in spreekt over controleverlies, geeft de controle en verantwoordelijkheid voor deze performance aan een robot en diens programma. Maar wat is authentiek aan deze avond? Wat is artificieel? Misschien is het niet nodig om deze vraag op te lossen. De robot meldt in ieder geval dat enkel “met de grootste kunstmatigheid ... de grootste controle” de representatie van de eigen instabiliteit authentiek kan worden.

Ondanks de duplicatie zijn de verschillen tussen origineel en kopie zichtbaar. De Melle dubbelganger probeert op een natuurlijke manier te bewegen en te voldoen aan de verwachtingen van het publiek. Willen we ons identificeren met een humanoïde? Misschien kan het empathie opwekken maar empathie met wie of wat? Met de afwezige Melle of met de robot? Het is in ieder geval onjuist te beweren dat de kopie naturalistisch is. Misschien is het feit dat de robot niet identiek is aan het origineel wel een opluchting. Als toeschouwer kan je jezelf vol vertrouwen onderscheiden van een geanimeerde machine. Maar zijn we zelf ook niet geconditioneerd en geprogrammeerd? Houdt u, in het bijzonder als theaterbezoeker, ook niet vast aan conventies en voert ook u een vast programma op?

Back to top

Stefan Kaegi ensceneert documentaire toneelstukken, radiodrama's en site-specifieke producties met verschillende constellaties van mensen, waarbij hij economische relaties vaak koppelr aan de impact op mensen. Zo toerde Kaegi bijvoorbeeld wereldwijd met twee Bulgaarse vrachtwagenchauffeurs en een omgebouwde vrachtwagen. Hij ensceneerde 10,000 sprinkhanen in het Schauspielhaus Zurich. Zijn audiotournee Remote X is momenteel te horen in Moskou, Berlijn en Shanghai. In het Théâtre Vidy in Lausanne bracht Kaegi Nachlass (Erfenis) met mensen die niet lang meer te leven hebben. Samen met Helgard Haug en Daniel Wetzel werkt Kaegi onder het label Rimini Protokoll, dat in 2011 op de Biënnale van Ventië de Zilvern Leeuw voor theater ontving. Recent ensceneerde Rimini Protokoll de multi-player video Situation Rooms over de wereldwijde wapenhandel. Het Hamburgse Schauspielhaus vierde de première van een simulatie van de Wereldklimaatconferentie, die ook getoond werd op de Kammerspiele in 2015. In Canada, bracht Rimini Protokoll 100 % Montreal met 100 vertegenwoordigers van de stad, die op basis van statistieken werden geselecteerd. In Santiago de Chile werden honderden herinneringen uit het Pinochettijdperk geprogrammeerd voor de App Recuerdos. Samen met de Münchner Kammerspiele bracht Rimini Protokoll onlangs Top Secret International (State 1) in de zalen van de Münchense Glyptothek.

Thomas Melle studeerde vergelijkende literatuur en filosofie in Tübingen, Austin/Texas en Berlijn. In 2004 debuteerde hij als toneelschrijver met 4 Million Doors (geschreven samen met Martin Heckmanns). In 2007 verscheen de verhalenbundel Raumforderung waarvoor hij in 2008 de ontwikkelingsbeurs van de  literatuurprijs Bremen ontving.  Zijn debuutroman Sickster (2011) won de Franz Hessel Prijs.  In 2014 volgde zijn roman 3000 Euro die op de shortlist van de Duitse Boekenprijs belandde. In 2015 ontving de in Berlijn levende Thomas Melle de Berlijnse Kunstprijs. Het jaar daarop werd hij geselecteerd voor de Duitse boekenprijs voor Die Welt im Rücken (De wereld in je rug, 2016). In dit boek biedt Melle een uitzonderlijk inzicht in het leven en denken van een manisch depressieve persoon. Het werd bekroond met de Klopstock Prijs voor Nieuwe Literatuur en de onderscheiding van de Schiller Foundation. De toneelbewerking van de gedramatiseerde roman aan het Weense Burgtheater (geregisseerd door Jan Bosse) met Joachim Meyerhoff in de hoofdrol werd geselecteerd voor het Berlijnse Theatertreffen in 2018. Thomas Melle werd tweemaal genomineerd voor de Mülheimer Dramatikerpreis: in 2016 voor Bilder von Uns en in 2018 for Transfer. Voor Uncanny Valley werd een dubbelganger van Thomas Melle gemaakt. Het gezicht en de handen van de auteur werden gekopieerd en zijn lichaam gemeten. Thomas Melle schreef de tekst van Uncanny Valley samen met regisseur Stefan Kaegi.

Back to top